Waar Napoleon zijn utopie zag vervliegen

Ron Moerenhout (1959), schrijver

"Het is het bekendste onbekende eiland ter wereld: iedereen heeft van Sint-Helena gehoord, maar als je vraagt waar het ligt, is het antwoord weifelend: 'Bij Frankrijk? Bij Italië?' Dat je om er te komen vijf dagen over de Atlantische Oceaan moet varen en het dichtstbijzijnde vasteland tweeduizend kilometer verderop ligt, weet niet iedereen.


Zolang ik me kan herinneren, ben ik geïntrigeerd door dit eilandje zo groot als Texel. Het begon met een begeesterde onderwijzer op de lagere school. Hij vertelde over de verbanning van Napoleon naar Sint-Helena. Sindsdien kijk ik op globes en wereldkaarten of Sint Helena erop staat en wilde ik daar ooit naartoe.


Ik ben een liefhebber van Boudewijn Büch. In het boek 'Eilanden' schrijft hij over Sint-Helena alsof hij er zelf rondliep. In werkelijkheid heeft hij er nooit voet aan wal gezet. Ook las ik Martin Bril graag. Hij eindigt zijn boek 'De kleine keizer' met de geruststelling dat hij op zijn oude dag altijd nog naar Sint-Helena kon. Het was hem niet gegeven.


De redenen om mijn eigen reisplannen door te zetten, waren de gemiste kansen van Büch en Bril opgeteld bij het nieuws dat de enige boot die eenmaal per maand vanuit Kaapstad koers zet naar Sint-Helena, uit de vaart wordt genomen, vanwege de komst van een vliegveld op het eiland: een zegen voor de Saints, zoals de inwoners zichzelf noemen, maar het einde van de verre-bootreizen-romantiek.


Het laatste zetje om te boeken gaf een paragnost, die ik niet had ingelicht over mijn fascinatie voor Sint-Helena. Ik wilde weten of het roer in mijn leven zou omgaan. 'Nee, dat niet,' zei ze, 'maar ik zie steeds iets anders terugkeren: water, water, water, varen, varen, varen.'


Ik was heel bang dat ik de boot zou missen. Die tocht over zee met het Royal Mail Ship St. Helena hoort bij de idylle van het afgelegen eiland. Je ervaart pas echt hoe geïsoleerd zo'n plek is als je met dat schip gaat. Onderweg kom je niets tegen. Daarmee beleef je iets van het gevoel dat Napoleon moet hebben gehad toen de Britten hem in 1815 naar dit oord verbanden.


In de meeste biografieën van de Franse keizer is Sint-Helena het stiefkindje. De tijd die Napoleon er tot zijn dood in 1821 doorbracht, is een wat onderbelicht verhaal. Ik wilde een boek schrijven boordevol wist-ik-nietjes over zijn ballingschap. Waarschijnlijk wist je bijvoorbeeld niet dat Napoleon een grote wip in een van zijn kamers had staan om aan lichaamsbeweging te doen. Daar wipte hij met een van zijn generaals.


Terwijl ik onderzoek deed naar het eiland, kwam ik erachter dat het tweemaal van Nederland is geweest. Ik besloot op zoek te gaan naar Hollandse sporen, waardoor mijn boek een veel breder perspectief kreeg.


In 1633 is Sint-Helena door de VOC ingenomen, nadat het een eeuw eerder door Portugezen was ontdekt. Er ging een paal de grond in met een plakkaat waarop stond dat het van ons was. Het afschrift heb ik na een moeizame speurtocht in het Nationaal Archief in Den Haag boven tafel gekregen.


Nederland verloor interesse in het eiland, omdat we meer zagen in de Kaapkolonie als verversingsstation voor water en voedsel voor VOC-schepen. Doordat we het een beetje lieten lopen, hebben de Britten Sint-Helena in 1659 veroverd.


Veertien jaar later pikten we het weer in. Dat was van korte duur: na een paar maanden joegen de Engelsen ons eraf. De nieuwe Hollandse gouverneur was al in aantocht en wist niet beter dan dat hij groots zou worden onthaald. In plaats daarvan werd hij bij aankomst door de Britten gevangengenomen.


Drie eeuwen later, in 1991, belandde er weer een Nederlander in de gevangenis van Sint-Helena. De Amsterdamse drugssmokkelaar Willem Merk werd in de haven van Jamestown gepakt met vijfduizend kilo cannabis aan boord van zijn boot. Hij kreeg vijftien jaar cel maar ontsnapte in 1994.


Volgens Peter R. de Vries had Merk in een onbewaakt ogenblik de sleutels van zijn cel gekopieerd en is hij met een paar liter water en wat blikken bonen op een veredeld vlot weggevaren. Die vlucht eindigde in Brazilië, vierduizend kilometer verderop.


Tijdens mijn verblijf op Sint-Helena ontdekte ik dat het anders is gegaan. In de gevangenis had Merk een maatschappelijk werkster leren kennen. Ik ben ervan overtuigd dat die jonge vrouw hem heeft geholpen, waarna hij met een medegedetineerde op een zeiljacht is weggevaren. Toen ik haar dat vroeg, kreeg ik geen antwoord. Ze glimlachte alleen maar.


De entourage van Napoleon was ook van zins om te ontsnappen van het eiland. Zelf deed hij wel mee aan die plannenmakerij, maar het waren meer de mensen om hem heen die weg wilden. Als hij zou vluchten was hij niet langer een martelaar. Napoleon verwachtte dat de Fransen tot inkeer zouden komen en hem zouden komen halen. Het moet verschrikkelijk voor hem zijn geweest, toen duidelijk werd dat die gedachte een utopie was.


Tot een paar jaar terug hadden de Saints haast net zo'n gemoedelijk leven als Napoleon twee eeuwen geleden op hun grondgebied. Vóór 2005 was er geen televisie, vanaf 2014 is er internet en pas sinds vorig jaar mobiele telefonie. Alles gaat trager. Het vliegveld had ook al in gebruik moeten zijn, maar onvoorziene valwinden blijken zo'n risico voor de veiligheid dat er nog geen vergunning is afgegeven, en dus vaart de RMS St. Helena nog steeds.


Maar als straks elke week honderden toeristen worden ingevlogen, zal dat voor de Saints veel veranderen. Ze bereiden zich amper voor op het toerisme: 'We zien wel ... '. Het zijn echte eilanders zonder grote wensen.


Zelf heb ik na mijn trip naar deze utopische plek ook weinig meer te wensen, maar schrijven over eilanden wil ik blijven doen. Al zal je me niet snel zien afreizen naar een bounty-eiland met alleen maar natuur: er moet wel ergens een VOC-kanon liggen."


Ron Moerenhout: Laatste boot naar Sint-Helena. Een ode aan een van de meest afgelegen eilanden ter wereld. Meulenhoff; 240 blz. euro 19,99


Napoleon op Sint-Helena, schilderij van de Oostenrijker Oscar Rex (1857-1929).

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden