Waar moet het op lijken? Clayderman of Stravinsky?

De televisie is de spiegel van de samenleving, wordt wel eens gezegd. Maar wie bepalen eigenlijk het gezicht van Hilversum en Aalsmeer? Wie zijn deze smaakmakers achter de schermen? Deze week Ruud Bos, componist van de openingstunes van onder andere 'De Fabeltjeskrant', 'Zeg 'ns Aaa', 'Ha die pa', 'Paulus de Boskabouter', de 'André van Duin Show' en 'De Fabriek'.

Ruud Bos componeert, naast speelfilmmuziek, toneelmuziek en zijn eigen big band-composities, al vijfendertig jaar achtergrondmuziek, openingstunes en medleys voor tv-programma's. “Mensen vragen wel eens, wat vind jij zelf nou het leukste om te doen? Maar ik ben een all-round man. Elke opdracht is voor mij een nieuwe uitdaging. Of het nou gaat om muziek voor een speelfilm of voor een dertig seconden-spotje. Ik vind het belangrijker dat iemand mijn idioom herkent. Dat ze zeggen, hé, dat klinkt nou typisch 'Ruud Bos'.”

“Als ik een opdracht krijg voor een televisieprogramma weet ik meestal wel zo ongeveer welke kant het uit moet. Dat is een mix van vakmanschap en routine. Soms krijg je een slechte briefing, waardoor de muziek, die je bij een bepaald programma hebt bedacht, niet klopt met datgene wat de regisseur of producent in zijn hoofd had. Muziek is een van de moeilijkste dingen om te verwoorden. Want hoe leg je uit wat je precies met een 'vrolijk muziekje' bedoelt? Daarom zeg ik vaak tegen producenten: waar moet het op lijken? Wil je Richard Clayderman of wat meer Stravinsky? De openingstune van 'Dagboek van een Herdershond' heb ik iets landelijks, iets lieflijks meegegeven. Het moest passen bij de beginbeelden van de pastoor op die fiets, die in dat glooiende Limburgse landschap de heuvel af komt rijden. De tune van 'De Fabriek' straalde juist energie, kordaatheid en dynamiek uit. In combinatie met de openingsbeelden van die serie, een fabriek opgenomen in half diffuus licht met die enorme rokende schoorstenen, werkte dat heel goed.”

“Toen ik de opdracht kreeg om muziek voor 'De Fabriek' te maken, was de briefing die ik van Joop van den Ende kreeg: denk erom, de tune moet wel een hit worden. Toen heb ik gezegd: Joop, zoiets kun je niet vragen. Ik kan mijn best doen, en als blijkt dat de mensen het leuk vinden wordt het vanzelf wel een hit. Maar ik kan niet in opdracht een hit schrijven, zo werkt dat niet. Gelukkig werd die tune inderdaad een hit. Ze draaien hem nog steeds op de radio.”

“Waarom kopen mensen een CD met muziek van een televisieprogramma? Ik weet het niet. Misschien omdat ze bepaalde associaties hebben bij het horen van die muziek. De tune van 'Goede Tijden, Slechte Tijden', die ik overigens niet heb gemaakt, is ook een grote hit geweest. Ik kan me zelf niet voorstellen dat je 's avonds in je eigen huiskamer nog eens naar de CD van 'Goede Tijden, Slechte Tijden', of welk programma dan ook, gaat luisteren. Toch doen de mensen het. Daar speelt natuurlijk ook een ander mechanisme in mee, als je zo'n muziekje maar vaak genoeg hoort ga je het vanzelf mooi vinden.”

“Als componist ben je in de eerste plaats op zoek naar een muzikale kiem, een thema dat de sfeer van het programma covert. Als je die eenmaal gevonden hebt, gaat het plantje meestal vanzelf groeien. Ik werk graag met Leitmotieven. Hang bepaalde thema's op aan bepaalde personages. Die thema's kunnen dan in allerlei verschillende stemmingen terugkeren. Ze geven de kleur aan een scène. Soms kun je de kijker daarmee ook op het verkeerde been zetten. Een hele enge scène juist met een vrolijk muziekje laten beginnen. Door de muziek kun je een situatie ineens een heel andere betekenis meegeven. Ook het moment waarop de muziek begint of ophoudt is heel bepalend voor de manier waarop je kijkt. Midden in een scène de muziek ineens laten ophouden kan heel spannend werken.”

“Natuurlijk gaat het er niet altijd zo geraffineerd aan toe. Muziek voor de 'André van Duin Show' zegt maar één ding: jongens, we gaan er met zijn allen een dolle, gezellige boel van maken. Bij 'Wedden dat?!' deed ik de showblokjes tussendoor. Omdat er in dat programma al zoveel spanning zit, moesten die blokjes juist het rustpunt vormen waarbij de kijkers zich even konden ontspannen, even konden koffiezetten of even naar de wc. Televisiemuziek maken is een heel dienende en ook heel vluchtige bezigheid. Zodra je de knop van de tv uitzet is het afgelopen. Dat is wel eens frustrerend, vooral als je je hele ziel en zaligheid erin hebt gelegd. Het is eigenlijk een soort wegwerpprodukt.”

“Ik stam nog uit de tijd dat componeren voor de televisie serieus genomen werd. Toen er nog geld en tijd werd uitgetrokken om iets te schrijven en je met een heel orkest een paar dagen de studio in ging. 'De Fabeltjeskrant' was een fantastische tijd, omdat je de mogelijkheid kreeg om zoiets helemaal uit te werken. Elk dier had zijn eigen specialiteit. Momfer de Mol was een jazzfreak, Gerrit de Postduif zong Jordanese smartlappen, Bor de Wolf met zijn trekharmonica sentimentele ballades. Iedereen kende die liedjes. Tegenwoordig gebeurt dat nog maar mondjesmaat. Nu heeft elke componist een synthesizer in zijn werkkamer staan. Daarmee draaien ze in hun eentje even snel iets in elkaar. Eigenlijk kan dat ook niet anders, als je ziet hoeveel er gemaakt wordt. TV-programma's maken is lopende bandwerk geworden. De tijdsdruk wordt steeds groter, de budgetten steeds krapper. Muziek is altijd al de sluitpost geweest in de programma-begroting. Nu is dat helemaal het geval. Je hebt zelfs muziekbibliotheken waar je zo een kant-en-klaar deuntje kunt halen. Voor elk genre een eigen CD: watersport, spanning, industrieel. Ontzettend artificieel natuurlijk. Maar de mensen horen het verschil niet eens meer tussen een echte klarinet en een klarinet uit de synthesizer. Het maakt niet meer uit, als er maar een muziekje onder zit.”

“Het klinkt misschien vreemd uit mijn mond, maar het lijkt alsof we tegenwoordig niet meer zonder muziek kunnen. Muziek als een constant geluidsdecor. Als het ergens gezellig moet zijn, in het restaurant of in het winkelcentrum, is het eerste wat men doet de muziek aanzetten. Voor televisie geldt precies hetzelfde. Te veel muziek stompt de zintuigen af. Het ontneemt je de kans om zelf een situatie in te vullen. Er wordt voor je gehoord. Alsof we allemaal robots zijn die meedraaien in een voorgeprogrammeerde wereld.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden