Waar moet de refohomo nu naartoe?

Beeld ANP

Nu RefoAnders door de veroordeling van zijn voorzitter op sterven na dood lijkt, is de vraag waar je als reformatorische homo nog terechtkunt.

Stel, je groeit op in een reformatorisch milieu: je familie stemt SGP en je gaat naar een kerk waar de Bijbel (bij voorkeur de Statenvertaling uit 1637) van kaft tot kaft wordt geloofd, zoals de gereformeerde gemeenten of de Hersteld Hervormde Kerk. En dan ontdek je dat je homoseksueel bent. Waar moet je dan naar toe? Als je in de kerk open bent over je gevoelens, word je voortaan geweerd van het avondmaal en vermoedelijk uit de gemeenschap verbannen. Als je kiest voor een strikt celibatair leven kun je in de kerk blijven, maar iedereen zal je aankijken alsof je een handicap hebt.

De vereniging RefoAnders (opgericht in 2006) bood homo's en lesbiennes uit reformatorische kerken de mogelijkheid hun gevoelens en ervaringen met elkaar te delen tijdens huiskamerbijeenkomsten. De voorzitter en drijvende kracht was zelf een reformatorische homo. Tijdens zijn huwelijk met een vrouw kwam hij uit voor zijn homoseksualiteit. Het stel besloot niet te scheiden (ontoelaatbaar) en bij elkaar te blijven. "Mijn gevoelens zijn een gevolg van de 'gebrokenheid' die na de zondeval in Gods schepping heeft plaatsgevonden. Iedereen is onvolmaakt en bij mij vertaalt zich dat onder andere in een moeilijk soort liefde", zei hij erover. Via RefoAnders hoopte hij andere reformatorische homo's 'respect' te kunnen bieden. "We zitten allemaal in hetzelfde schuitje."

Verkracht
Maar sinds vorige week is de rol van RefoAnders uitgespeeld. De voorzitter is door de rechter in Middelburg veroordeeld tot twee jaar cel, waarvan acht maanden voorwaardelijk, wegens het jarenlang seksueel misbruiken van zijn tienerzoon.

Het misdrijf doet veel stof opwaaien in de reformatorische gezindte - een groep van pakweg 300.000 gelovigen, vooral woonachtig op de 'bijbelgordel', die loopt van Zeeland, via de Veluwe tot en met Overijssel. Een van de weinige openlijk homoseksuelen uit de gemeenschap blijkt zijn zoon meerdere keren per week te hebben verkracht. Heeft zijn veroordeling gevolgen voor de acceptatie van en omgang met homoseksualiteit in de refowereld?

In de perceptie van mensen uit een streng gereformeerd milieu liggen homoseksualiteit en incest in dezelfde sfeer, vertelt Ruard Ganzevoort, hoogleraar praktische theologie aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Ganzevoort doet veel onderzoek naar homoseksualiteit in (orthodox-)protestantse kerken. "In de buitenwereld wordt er over seks gesproken in het kader van: je moet authentiek zijn. Maar in de reformatorische wereld wordt over seks gesproken in het kader van morele grenzen en zonde. Onder de noemer van 'zonde' vallen alle vormen van niet-geoorloofde seks."

 
Iedereen is onvolmaakt en bij mij vertaalt zich dat onder andere in een moeilijk soort liefde

Celibatair leven
Door deze stellingname is het te verwachten dat de imagoschade aanzienlijk is voor homoseksuele refo's. Al past daarbij wel de nuancering dat RefoAnders niet de hele breedte van de reformatorische wereld bediende. De organisatie speelde met name bij één specifieke kerkelijke groepering een bijzondere rol: de gereformeerde gemeenten, met ruim 100.000 leden. De veroordeelde directeur was zelf lid van deze kerk. RefoAnders geeft net als de gereformeerde gemeenten orthodox-protestantse homo's de boodschap mee dat homoseksuele relaties tegen de wil van God zijn. Homo's krijgen het advies om celibatair te leven.

Daarin is RefoAnders tamelijk uniek, vertelt Jan Hoek. Als hoogleraar gereformeerde spiritualiteit aan de Protestantse Theologische Universiteit (PThU) en de Christelijke Hogeschool Ede (CHE) spreekt en publiceert hij regelmatig over homoseksualiteit in de gereformeerde gezindte. "Eigenlijk is dit een van de weinige christelijke organisaties voor homoseksuelen die dit beleid volgen."

Buiten RefoAnders zijn er weinig plaatsen op de rechterflank van de gereformeerde gezindte waar homoseksuelen terechtkunnen, aldus de hoogleraar. Door de afwijzing van homoseksuele relaties was RefoAnders geaccepteerd door de kerkelijke leiding. Je hoefde je dus niet los te snijden van je kerk en je gemeenschap om aan de activiteiten deel te nemen. RefoAnders organiseerde onder meer bijeenkomsten waar reformatorische homo's elkaar konden ontmoeten in vertrouwde kring. Ook was het mogelijk om anoniem vragen te stellen via de website van de organisatie. Hoek: "Met name in de gereformeerde gemeenten is er weinig openheid over homoseksualiteit. Daardoor is er een enorme drempel om plaatselijk pastorale vragen te stellen."

Bespreekbaar maken
Wat er nu precies met RefoAnders zal gebeuren, is nog niet helemaal duidelijk. Maar alles wijst erop dat de stichting wordt opgedoekt. De veroordeelde voorzitter deed vrijwel alles in zijn eentje. "Het gevolg daarvan is dat er nu niet zomaar mensen klaarstaan om zijn rol over te nemen", zegt Wielie Elhorst namens het Landelijk KoördinatiePunt groepen kerk en homoseksualiteit (LKP). Het LKP is een organisatie die een meer liberale koers aanhoudt dan RefoAnders, bijvoorbeeld door homoseksuele relaties niet af te wijzen. Toch betreurt Elhorst het verdwijnen van RefoAnders, ook al had hij 'inhoudelijk moeite' met de standpunten van de reformatorische homostichting. "Bespreekbaar maken is altijd goed, ook als het op een andere manier besproken wordt dan ik zou willen. RefoAnders was vertrouwenwekkend in de reformatorische wereld."

 
Met name in de gereformeerde gemeenten is er weinig openheid over homoseksualiteit. Daardoor is er een enorme drempel om plaatselijk pastorale vragen te stellen

Het enige andere platform voor homo's in de gereformeerde gemeenten, de werkgroep 'Ouders en familie rondom mensen met een andere geaardheid', wil niet meewerken aan dit artikel. 'Uit respect' voor de directeur van RefoAnders, aldus de voorzitter. "Respect voor de persoon, niet de daden. Zoals wij in de kerk zeggen: de zondaar moet je liefhebben, de zonde moet je haten. Wij hebben met elkaar afgesproken dat we radiostilte hebben over deze zaak."

Volgens hoogleraar Jan Hoek is er een taak weggelegd voor de jeugdbond van de gereformeerde gemeenten. "Het is te hopen dat ze het thema homoseksualiteit serieus oppakken", zegt hij. Maar de jeugdbond laat weten dat er geen concrete plannen klaarliggen om het werk van RefoAnders over te nemen. Toch probeert de kerkelijke jeugdorganisatie het onderwerp bespreekbaar te maken, zegt Dirk Jan Nijsink van de organisatie. "We richten ons op leidinggevenden in onze kerk. We proberen hen toe te rusten, ook over de vraag hoe om te gaan met homoseksualiteit. Binnenkort komen we met een nota over seksualiteit. Daarbinnen krijgt dit onderwerp ook een rol."

Cultuurverschuiving
Betekent het verdwijnen van RefoAnders dat de klok weer jaren terug wordt gezet en dat homo's in reformatorische kringen weer de kast in moeten? Nee, denkt Wielie Elhorst van de LKP. Ondanks het drama toont hij zich voorzichtig optimistisch. "Sinds een jaar of tien zie ik dat reformatorische homo's en lesbiennes zich steeds meer zelf organiseren - daar is RefoAnders zelf ook een uiting van. Ook bij bredere christelijke homo-organisaties kloppen steeds meer reformatorische jongeren aan."

Ruard Ganzevoort ziet ook een cultuurverschuiving. "Er is een groeiende acceptatie van homoseksualiteit, vaak onder de oppervlakte. Dat heeft verder niet zoveel te maken met een organisatie die een paar jaar aan de weg timmert. De verandering zit veel meer op het niveau van mentaliteit: men begint sowieso anders aan te kijken tegen seksualiteit. Ik denk dat RefoAnders eerder een uiting is van dit emancipatieproces, dan dat het er de oorzaak van is."

Ganzevoort licht toe dat jongeren in refokring steeds meer een 'romantisch liefdes-ideaal' najagen, net als in de seculiere buitenwereld. Authentiek zijn aan jezelf, je leven delen met iemand die alles voor je is: dit model begint ook in refokringen opgeld te doen. "Dat is een andere benadering dan wanneer je begint met de vraag of iets wel of niet zondig is. Niet dat dit oude model helemaal is losgelaten. Maar reformatorische jongeren vinden het wel steeds moeilijker om de liefdesrelatie uit te zonderen voor homoseksuelen. Die cultuurverschuiving in de orthodoxie zie ik steeds explicieter terugkomen. En dat proces stop je niet zomaar. Er komt wel weer een nieuwe RefoAnders."

Jan Hoek is voorzichtiger in zijn voorspellingen. Anders dan Ganzevoort en Elhorst ziet hij niet zo'n cultuuromslag. Ook al gaat de 'gedachtenvorming' over het onderwerp door, tot wezenlijk andere standpunten zal die niet leiden; dankzij een strikte bijbeluitleg blijven die onwrikbaar. Hoek: "In de breedte gaat de discussie over pastoraat en homoseksualiteit gewoon door. Maar het principiële standpunt ligt erg vast."

 
Sinds een jaar of tien zie ik dat reformatorische homo's en lesbiennes zich steeds meer zelf organiseren
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden