Waar laat ik zo gauw mijn hand?

OFFICIEEL ORGAAN VAN HET NEDERLANDS GENOOTSCHAP TER BEVORDERING EN VERBREIDING VAN NUTTELOZE KENNIS. OPGERICHT 14 JULI 1989 TE AMSTERDAM. VOORZITTER: JAN KUIJK, SECRETARIS/PENNINGMEESTER: RUUD VERDONCK, LID: ROB SCHOUTEN. 5e JAARGANG NUMMER 40

Zodra er in een stripverhaal een scene in een krankzinnigeninrichting speelt, staat daar steevast iemand met zijn hand in z'n vest. En iedere lezer denkt: Napoleon!

Napoleon is ook heel vaak met z'n handen elders afgebeeld, maar die hand in dat vest is even karakteristiek als de schedel in de hand van Hamlet: zonder verdere uitleg weet iedereen over wie we het hebben. -

Waar heeft die gewoonte haar oorsprong? Was het niet meer dan een gewoonte, een elegante houding, of zat er meer achter? Wie op zo'n vraag een antwoord gaat zoeken merkt hoe vreemd historici zijn: ze schrijven over de kleine korporaal, het militair genie, Egypte, het consulaat, Marengo, de wetten, Josephine, de keizerskroon, Moskou, Elba, de honderd dagen, St Helena. In de oude systematische catalogus van de bibliotheek van de Universiteit van Amsterdam vullen de kaartjes van Napoleon een hele lade. De computer geeft een eindeloze reeks titels op het trefwoord Napoleon. Maar een directe verwijzing naar die kenmerkende hand is niet zomaar te vinden.

Het is bekend dat Napoleon ook op het gebied van zijn uiterlijk een perfectionist was. Epauletten gaven de indruk van bredere schouders, en, zegt hetzelfde boek, 'hij trachtte zijn geringe lengte te compenseren door een heel karakteristiek uiterlijk, zoals de linkerhand in het vest.' Op de tekening naast deze opmerking staat Napoleon met de rechterhand in z'n vest. Nu is het natuurlijk mogelijk dat de plaat ergens in het productieproces is gespiegeld, maar Napoleon draagt zowel z'n zwaard als z'n medailles links - de gebruikelijke plaats voor zulke versierselen, zoals op talloze andere afbeeldingen uit dezelfde tijd is te zien.

De rechterhand in het vest komt overigens overeen met de 'mannelijke' manier van knopen zoals wij die tegenwoordig zijn gewend. Kijk maar naar uw eigen vest of jas, lezers. Een Napoleon die z'n linkerhand verbergt draagt 'vrouwelijk' geknoopte kleding - lezeressen. Maar op het portret dat Ingres van Napoleon als Eerste Consul heeft geschilderd gaat het om de linkerhand, en de plaat is niet gespiegeld, want ook hier draagt Napoleon zijn sabel links. In het prachtige boek 'Napoléon, raconté par l'image d'apres les sculpteurs, les graveurs et les peintres' van Armand Dayot (Parijs, 1895) blijkt dat Napoleon net zo vaak z'n linkerhand als z'n rechterhand in jas of vest verborgen hield. En, overigens, dat hij ook wel eens met de armen over elkaar stond, of met z'n hand in zijn zij.

Uit kledinghistorisch onderzoek is dan ook gebleken dat 'rechtsom' of 'linksom' knopen vroeger niet zo sexebepaald was als wij nu denken. De kleermaker deed dat tamelijk willekeurig, net zo als van een paar schoenen vroeger niet duidelijk de één voor de linker-, de ander voor de rechtervoet was bedoeld. Pas in de tweede helft van de 19e eeuw wordt dat in vaste banen geleid: man zus, vrouw zo; deze voor de linkervoet, die voor de rechter. Verhalen als dat mannenkleding rechts de knopen en links de gaten heeft omdat onze veelal rechtshandige voorvaders zo makkelijker hun linkshangend zwaard konden grijpen zijn op geen enkel feit gebaseerd.

Napoleon was niet de enige met een linker- dan wel rechterhand in zijn vest. Pieter Magito, 'Vermaard Hollandsch, Koord-Dansser' (die 'Oud Twee en Tachtig Jaar, nog op de Koorde sprong') staat in 1790 afgebeeld met de hand in z'n vest. Bij het bezoek op 25 oktober 1806 aan de crypte van Frederik de Grote staat niet Napoleon, maar één van z'n officieren in de voor Napoleon kenmerkende houding. Frederik Willem III van Pruisen deed het ook. (De prent is niet gedateerd, misschien was het een vriendelijk gebaar jegens Frankrijk, toen Pruisen de neutraliteit probeerde te bewaren.) Op een plaatje van het Weens Congres steekt niemand de hand in zijn vest.

Ook na Napoleon blijft de gewoonte bestaan: op een schilderij uit 1830 houdt François Pouqueville de hand in z'n jas; een dandy in 1825 bij zijn Londense kleermaker ook; Charles graaf van Mornay houdt de hand in z'n kamerjapon in 1833, en zo zijn er nog veel portretten uit de eerste dertig jaar van de negentiende eeuw. Daarna lijkt het gebaar te verdwijnen. De geportretteerde heren staan met de hand in de zij, of achteloos in broek- of vestzak.

Nu kan het natuurlijk zo zijn dat zo'n officier Napoleon naüapt in de hoop op promotie, en ook in andere gevallen zal het wel eens een gebaar uit eerbetoon of navolging of Napoleontische mode zijn. Maar ook Horatio Nelson, de beroemdste tegenstander van Napoleon, doste zich zo uit. In juli 1797 raakte Nelson gewond aan de rechterelleboog, en de arm moest halverwege worden geamputeerd. Sindsdien liet Nelson zijn rechtermouw op zijn tuniek spelden - zodat het leek alsof hij zijn rechterhand in zijn vest hield.

Dit alles lijkt er op te wijzen dat de gewoonte niet typisch voor Napoleon is, maar een algemeen voorkomend elegant gebaar. En hoe verder ik zocht, en hoe meer plaatjes ik zag, hoe duidelijker bleek dat dat zo kenmerkende gebaar van Napoleon helemaal niet uniek was.

Want niet alleen was Napoleon niet de enige die z'n hand zo in zijn boezem stak, hij was ook niet de eerste die het deed. Petrus Hofstede, predikant te Rotterdam, is in 1769 afgebeeld met de hand in z'n vest - en aangezien Napoleon op 15 augustus 1769 werd geboren kan er hier geen sprake zijn van bewondering voor de keizer aller Fransen. En toen de kleine Bonaparte nog op de lagere school zat verschenen er karikaturen op de metershoge dameskapsels die in de jaren zeventig van de achttiende eeuw in de mode waren: en naast die dames met schepen en tuinen en kastelen in hun haar staan elegante heren met een hand in hun vest. Op een plaatje uit 1730 houdt een meneer z'n hand in z'n 'redinggote' - zoals de Fransen de op de Engelse ridingcoat geïnspireerde jas noemden. En een eeuw eerder, in 1636, houdt ook Augustus, hertog van Brunswick z'n hand à la Napoleon in zijn vest.

Verder onderzoek in de literatuur leverde niets op: ook de 'Anekdoten van Napoleon ter regte beoordeeling van zijne denkwijze, zijn karaketer en zijne daden' (Groningen 1824) geeft veel nutteloze informatie, maar niets over die handen. Navragen bij musea, bibliotheken en Napoleon-kenners bracht veel vriendelijke mensen op de hoogte van het bestaan van Het Genootschap, maar die hand - nee.

Het lijkt er dus op dat 'de hand in het vest' alleen maar door iedereen met Napoleon wordt geassocieerd omdat hij de meest bekende figuur is uit die tijd. Veel meer mannen hadden die gewoonte, maar alleen Napoleon kom je nog steeds op plaatjes tegen - en zodoende denkt men dan dat alleen Napoleon dat deed, en dat hij dat deed omdat hij een mismaakte hand had, of aan Parkinson leed, of dat er een paar knopen van z'n vest waren gesprongen, of dat hij zijn geld stevig vasthield, of omdat hij een maagkwaal had - om maar eens een paar van de geopperde verklaringen van het fenomeen te noemen. Helaas: het was niet meer dan een elegante en veel voorkomende gewoonte.

Tenslotte dit: professor Scheller van het Kunsthistorisch Instituut van de Universiteit van Amsterdam wist

en gedocumenteerd voorbeeld te noemen van iemand die zijn hand met reden in zijn vest verborgen hield. De Hongaarse graaf Hunyady was tussen 1810 en 1820 in Parijs vermaard om zijn goede smaak en zijn goklust. Er werden gerechten naar hem genoemd, en iedereen sprak over de stoïcijnse kalmte waarmee de graaf aan de goktafels de gunsten van het lot gadesloeg. Nu won hij vaak, en dan is zo'n pokerface minder moeilijk dan bij verlies, maar ook wanneer de kansen keerden stond de graaf schijnbaar onaangedaan. Maar zijn bediende schreef later dat hij 's avonds de bloedige krassen en blauwe plekken op de borst van de graaf had gezien. Voor het gezicht van de menigte rond de speeltafels was graaf Hunyady koelbloedig, maar onder zijn vest klauwde zijn hand in zijn vlees.Nicolaas Klei

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden