Waar is de geest van Beetsterzwaag?

Defensie-staatssecretaris Jack de Vries (CDA) hoort woensdag tijdens het JSF-debat het PvdA-standpunt aan. (Trouw) Beeld
Defensie-staatssecretaris Jack de Vries (CDA) hoort woensdag tijdens het JSF-debat het PvdA-standpunt aan. (Trouw)

Een gedwongen huwelijk met wederzijds wantrouwen, zo kan een coalitie van CDA en PvdA worden getypeerd. De huidige generatie leiders van christen-democraten en sociaal-democraten zou het helemaal anders gaan doen, geholpen door het gereformeerde enthousiasme van André Rouvoet. Maar werkt het ook?

Cees van der Laan en Lex Oomkes

’De coalitie is er nóg’’, luidde gisteren het sombere antwoord uit de ChristenUnie op de vraag hoe het toch stond met het samenwerkingsverband tussen CDA, PvdA en de CU. Het debat over het JSF-vliegtuig was nog in volle gang en het maagzuur borrelde flink op.

Dat antwoord was toch wel een heel schril contrast met het aanstekelijk optimisme van twee jaar geleden toen de ChristenUnie als de juniorregeringspartner de coalitie instapte. Voor het eerst was een orthodox-christelijke partij tot de regeringsmacht geroepen.

Deze coalitie zou het helemaal anders gaan doen: samenwerken en bruggen slaan. En, was het parool bij de start van het kabinet- Balkenende IV in maart 2007, de partijen zouden elkaar vooral wat gunnen. Geen vliegen afvangen, geen moeizame nachtelijke onderhandelingen, geen ingewikkelde compromissen, maar elkaar de ruimte geven om typische partijgebonden kwesties tot beleid te verheffen.

De moderne veertigers Wouter Bos, André Rouvoet en net-vijftiger Jan Peter Balkenende stonden garant voor nieuw elan in regeringsland. Dat was de geest van Beetsterzwaag, het optrekje in Friesland waar de politiek leiders elkaar in de armen waren gevallen.

Hoe weerbarstig de werkelijkheid is bleek deze week in twee fundamentele kwesties: de benoeming van de leger-imam Ali Eddaoudi en de aanschaf van het eerder genoemde JSF-gevechtsvliegtuig.

In beide dossiers vormde CDA-staatssecretaris Jack de Vries (defensie) het kristallisatiepunt van wantrouwen. Deze keer ligt het echter ook nog een stuk ingewikkelder. Het wantrouwen is niet alleen wederzijds tussen CDA en PvdA, maar richt zich vanuit de fracties van beide partijen ook op het kabinet.

De CDA-fractie liet bij monde van Raymond Knops weten geen vertrouwen te hebben in staatssecretaris Jack de Vries in de kwestie Ali Eddaouidi. De voormalige spindoctor en vertrouweling van Balkenende had zich vierkant achter de leger-imam opgesteld. Eddaoudi had spijt van zijn vroegere radicale standpunten, alle adviezen over hem waren positief. Niets stond een succesvolle entree van de imam in de krijgsmacht in de weg, meende De Vries.

Maar zijn partijgenoten in de fractie dachten er heel anders over. Het komt zelden voor dat een CDA-fractie een staatssecretaris van eigen huize zo in de steek laat.

In het JSF-debat geloofde de PvdA-fractie ook De Vries niet. Stapels rapporten, berekeningen en second opinions over hoe verstandig de aanschaf van het Amerikaanse toestel in militair en commercieel opzicht zou zijn, werden door PvdA-woordvoerster Angelien Eijsink naar de prullenbak verwezen. Het betoog van De Vries was in de ogen van het PvdA-Kamerlid niet geloofwaardig.

Beide kwesties legden een dieper liggend wantrouwen bloot tussen de coalitiepartijen en het kabinet. Waar Balkenende, Bos en Rouvoet als partijleiders en als premier en vicepremiers het eens waren over de benoeming van de imam en de aanschaf van twee JSF-testtoestellen, haakte in beide gevallen een regeringsfractie af.

Dat daarvoor goede redenen kunnen zijn, doet niets af van de constatering dat er scheuren trekken door de coalitie.

Verwonderlijk is deze constatering wel. Vorig jaar nog, na het zomerreces, overvielen Balkenende en Bos journalisten met warme verklaringen aan elkaars adres. Van de uit de hand gelopen kwestie rond het ontslagrecht hadden ze geleerd. Zulke fouten zouden ze niet meer maken. Ten bewijze vertelden ze hoe makkelijk ze elkaar gevonden hadden bij het opstellen van de begroting voor 2009, die op Prinsjesdag gepresenteerd zou worden. Journalisten snoven de geur van Beetsterzwaag weer op.

Aangevoerd zou kunnen worden dat de economische crisis alles heeft veranderd en dat oude partijreflexen weer de boventoon kregen. Maar dat is slechts den dele waar. Terugkijkend op de onderhandelingen over het crisispakket is het bijzonder hoe in betrekkelijk korte tijd de drie onderhandelingsduo’s van CDA, PvdA en CU een omvattend pakket maatregelen voor de Nederlandse economie en overheid konden overeenkomen.

Als er al een beetje met deuren werd geslagen, dan was dat toch vooral voor de beeldvorming bedoeld. Om te laten zien dat de partijen tot op de bodem waren gegaan.

Waar de buitenwacht grote problemen verwachtte op het recente PvdA-partijcongres, bleven bij de achterban van Wouter Bos protesten uit, terwijl er voor vele miljarden aan bezuinigingen wachten. Nee, er werd maar op één punt een voorbehoud door het partijkader gemaakt: de buitensporige JSF-uitgaven.

De deal rond het crisispakket werd door de partijen niet uitgevent als een gezamenlijk succes waarvan de geest in Beetsterzwaag was ontsproten. Het historische besluit de AOW-leeftijd te verlengen naar 67 jaar werd overhandigd aan de sociale partners (lees de FNV) om een alternatief in elkaar te dokteren.

Het intrekken van de vliegtaks en het beperken van de hypotheekrenteaftrek voor huizen boven een miljoen euro werden als nederlagen geïncasseerd, respectievelijk door de PvdA en CDA. Het crisisakkoord verloor snel een deel van zijn glans.

De sfeer werd troebeler doordat CDA-minister Eurlings (verkeer en waterstaat) iedereen overdonderde met zijn besluit de invoering van de kilometerheffing uit te stellen. Toen herinnerde menigeen zich dat het CDA nooit voor die heffing was geweest. Diezelfde Eurlings had al voor de totstandkoming van het crisispakket gepleit de vliegtaks in te trekken.

De geur van partijpolitiek begon om deze door de PvdA zo gewenste maatregelen te hangen. Andersom zit het Irakonderzoek als een graat in de keel van het CDA. Balkenende was altijd mordicus tegen. Dat de PvdA de hervorming van het ontslagrecht heeft weten tegen te houden, zit de partij eveneens dwars.

Wantrouwen heeft lang de verhoudingen tussen PvdA en CDA gedomineerd. In de jaren zeventig konden de toenmalige leiders Dries van Agt (CDA) en Joop den Uyl (PvdA) elkaar niet luchten of zien. De winnaarsarrogantie die de PvdA in 1977 tentoonspreidde toen de partij tien zetels winst boekte, werd door het CDA hardhandig afgestraft door een coalitie te vormen met de VVD van Hans Wiegel.

Met het derde kabinet-Lubbers (1989 – 1990) keerde de PvdA onder leiding van Wim Kok terug in de regering. Maar de samenwerking ging gebukt onder de WAO-crisis, miljardenbezuinigingen op de sociale zekerheid, discussies over de hoogte van het minimumloon en de vraag of lonen en uitkeringen aan elkaar gekoppeld konden blijven.

,,Het kabinet is van niemand’’, oordeelde D66-leider Van Mierlo destijds, de grote architect van de twee latere paarse kabinetten.

,,Regeren met de PvdA kost twee keer zoveel als met de VVD’’, analyseerde een CDA-staatssecretaris tijdens het tweede kabinet Balkenende. Hij bedoelde daarmee te zeggen dat regeren met de PvdA, waarbij de coalitie in het politieke midden zit en bestookt kan worden van zowel de rechter als linker politieke flank, ingewikkelder, complexer en stroever verloopt dan met de flexibele liberalen.

Wat ook meespeelt in deze nog steeds breed levende gedachte onder christen-democraten, is de dominantie van de rechtervleugel binnen het CDA. Balkenende nam dan ook een groot risico toen hij in 2007 de steven wendde naar de PvdA. Maar hij kon ook niet anders, omdat de VVD fors stemmen had verloren aan de PVV en er een machtstrijd was uitgebroken tussen Mark Rutte en Rita Verdonk.

Na twee jaar samengewerkt te hebben, blijkt de coalitie in het politieke midden inderdaad kwetsbaar. Dat is niet te zien bij het oplossen van complexe problemen, zoals de economische crisis. Juist bij eenvoudig ogende kwesties, waarbij de populistische partijen op de linker- en rechtervleugel garen kunnen spinnen, wordt het ingewikkelder.

Met zaken als de vliegtaks, kilometerheffing en een voormalige radicale imam is het CDA kwetsbaar voor kritiek van de PVV van Geert Wilders en een ook steeds meer populistische VVD. Ter linkerzijde vormen de JSF-uitgaven, de AOW en het ontslagrecht de achilleshiel van de PvdA. Nog complexer wordt het als populistisch links en rechts elkaar de hand reiken, bijvoorbeeld bij de JSF, de AOW en het ontslagrecht.

In dit perspectief worden de grootste coalitiepartners niet in elkaars armen gedreven, maar bestaat de natuurlijke neiging de kwetsbaarheid af te dekken door de populistische tegenstanders op te zoeken.

De CDA-fractie stemt daarom voor een motie van de VVD/Verdonk om de imam te ontslaan, waarbij niet helemaal uitgesloten is dat de partijleiding hier mede de hand in heeft gehad. En houdt de PvdA haar poot stijf in het JSF-debat, misschien ook wel omdat Wouter Bos diep in zijn hart nooit een voorstander is geweest van dit Amerikaanse gevechtsvliegtuig. Maar hardop zal dit vanwege de samenwerking in het kabinet niet worden gezegd.

Hoewel de partijen zeggen dat de verkiezingen van 2011 nog ver weg zijn, is het denken daarover in de hoofden al lang op gang gekomen. Het CDA houdt serieus rekening met een PVV die de partij naar de kroon zal steken. De PvdA moet afrekenen met de SP. Bovendien willen beide regeringspartijen allebei de grootste worden. Waar het CDA zich de vraag moet stellen of Balkenende de aangewezen persoon is om de koers weer naar rechts te verleggen, is het voor Wouter Bos waarschijnlijk de laatste kans om premier te kunnen worden.

De samenwerking in de coalitie zal daardoor in de tweede helft van deze regeringsperiode alleen maar stroever gaan verlopen. In dit licht is Balkenende-IV een kabinet als alle andere kabinetten en gedragen de coalitiepartners zich als al haar voorgangers. De geest van Beetsterzwaag komt niet meer terug.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden