Waar is de bijbelpulp gebleven?

Roel Harink ziet 'm nóg wegrijden, de bestelbus van het Nederlands Bijbelgenootschap (NBG). "Er was nog net genoeg ruimte voor de chauffeur, maar voor de rest: alleen maar bijbels."

Meer dan 2200 oude bijbels had Harink samen met NBG-regiocoördinator Mark Koelewijn in die bus geladen. Honderden mensen hadden de oude boeken in de voorgaande maanden thuisbezorgd bij Harink in Staphorst. "De garage lag helemaal vol. Op een gegeven moment moest ik gewoon zeggen: En nou stoppen we met inzamelen, het is mooi geweest."

Harink is voorzitter van de werkgroep Staphorst en Rouveen van het Nederlands Bijbelgenootschap. De werkgroep leed een wat sluimerend bestaan toen Harink een jaar of zes geleden voorzitter werd. Hij wist een paar dorpsgenoten te enthousiasmeren om ook mee te doen en blies de werkgroep nieuw leven in. "We organiseren hier in Staphorst elk jaar een bijbelquiz, we staan met kraampjes op braderieën, we schrijven teksten voor kerkbladen en werven nieuwe donateurs voor het landelijke NBG. Mooi werk."

Toen dat NBG in 2013 met de oproep kwam om oude bijbels in te zamelen, zodat daar nieuwe bijbels van konden worden gedrukt, dacht Harink: Mooie actie, daar gaan we aan meedoen. Hij nam contact op met de Staphorster boekhandel De Haan. Die wilde wel als inzamelpunt fungeren. "En ook bij mij thuis konden mensen hun oude bijbels afgeven." Dat heeft Harink geweten: "Om de paar dagen belde de boekhandel: of ik alsjeblieft weer langs wilde komen, want er lag alweer een bergje bijbels. Met grote regelmaat hing er bij ons aan de deurklink een plastic tasje met wat bijbels. Iedereen wist ons te vinden. Het werd hier een echte bijbelbult."

Tekst loopt door onder afbeelding.

100.000 boeken

En zo ging het op allerlei plaatsen in het land, al slaagde niemand erin zoveel bijbels in te zamelen als Harink. Directeur Rieuwerd Buitenwerf van het NBG reed na afloop van vergaderingen kriskras in het land regelmatig met een partijtje oude bijbels in zijn kofferbak terug naar het hoofdkantoor in Haarlem.

"Het was een prachtige actie", zegt Harink. "Weet je wat het is? Een bijbel gooi je niet weg. Dat doe je gewoon niet. Ook al gebruik je die bijbel helemaal niet meer. Ik hoorde het van heel veel mensen: een bijbel hoort niet bij het oud papier. Maar toen kwam deze actie. Van oude bijbels nieuwe bijbels maken: dat is toch schitterend! En blijkbaar dachten heel veel mensen er zo over."

Van al die oude boeken zouden nieuwe exemplaren worden gemaakt, in die fraaie dundruk die veel bijbels kenmerkt, zo had het bijbelgenootschap bedacht samen met bijbeldrukker en uitgever Royal Jongbloed uit Heerenveen. 'Nu kun je ervoor zorgen dat anderen opnieuw kennis krijgen van het oude Woord, dat toch altijd nieuw blijft', liet uitgever Jongbloed weten. Jongbloed is al geruime tijd de uitgeefpartner van het NBG en zou ook de uitgever worden van de recycle-Bijbel.

Een klein jaar nadat de inzameling van start was gegaan, meldde de bijbelorganisatie dat er meer dan 100.000 boeken waren ingezameld, 41 pallets vol. De nieuwe bijbels waarin die oude exemplaren zouden worden gerecycled, zouden in een speciale uitgave verschijnen, zei het NBG er ook nog bij. Wat voor uitgave was nog niet meteen duidelijk, er leefden verschillende ideeën. Maar de organisatie dacht ook toen al aan een 'eco-Bijbel', een reguliere Bijbel op gerecycled papier.

Niet veel later deed het NBG inspiratie op van overzee: al in 2008 was in de Verenigde Staten de zogenoemde Green Bible verschenen, een bijbeluitgave waarin verzen worden uitgelicht die over natuur en duurzaamheid gaan en waarin extra teksten zijn opgenomen over christendom en duurzaamheid. Voor de Green Bible werden geen oude bijbels ingezameld, maar de uitgave werd wel op gerecycled papier gedrukt en voorzien van een mooie katoenen omslag.

Tekst loopt door onder afbeelding.

Tot pulp vermalen

Zoiets wilden het Nederlands Bijbelgenootschap en uitgeverij Jongbloed ook. En dan op het papier van de oude bijbels. Technisch leek het allemaal ook mogelijk, al zou er wel een speciale procedure nodig zijn om van oud papier extra dun bijbelpapier te maken. In Frankrijk, waar de drukker veel papier vandaan haalt, zou dat allemaal moeten gebeuren.

"In Nederland lieten we de bijbels tot pulp vermalen. Dat gebeurt ook met alle andere restanten papier van de bijbels die van de persen komen", vertelt Jongbloed-directeur Anne Westerduin. Alleen, naar Frankrijk werd deze partij bijzondere 'bijbelpulp' nooit verzonden. Waarom dat niet gebeurd is, is nu onderwerp van intern onderzoek, vertelt Westerduin. Controle was er destijds niet. "Er werd gewerkt op basis van vertrouwen."

Westerduin en ook directeur Buitenwerf van het NBG wisten niet beter dan dat de rollen papier die enige tijd later werden bezorgd, gemaakt waren van de ingeleverde bijbels. De rollen werden opgeslagen tot het project zover was dat de Groene Bijbel daadwerkelijk gedrukt kon gaan worden.

Achter de schermen, en in nauwe samenwerking met uitgeverij Jongbloed, ontwikkelde het Bijbelgenootschap de Groene Bijbel. Het moest een uitgave worden die laat zien dat de Bijbel een inspiratiebron voor een duurzaam en groen leven kan zijn. Communicatiemedewerkers van het NBG werkten aan een plan om de Groene Bijbel flink wat publiciteit te bezorgen. Een klein jaar geleden al werden contacten gelegd met de pers om te bespreken op welke manier de nieuwe bijbel aandacht zou kunnen krijgen. Dat de Groene Bijbel van gerecyclede bijbels zou worden gemaakt, werd daarbij keer op keer benadrukt.

In Staphorst hoorde Roel Harink in de vroege zomer van de Groene Bijbel. "Dat klonk heel goed. En ik moest natuurlijk direct terugdenken aan onze inzamelingsactie." Een paar weken geleden ontving Harink bericht van het NBG: de bijbelorganisatie nodigde hem uit voor de officiële lancering, vanwege zijn grote inzet voor de inzameling. "Ik kon daar helaas niet bij zijn. Maar het NBG beloofde me dat ik een exemplaar opgestuurd zou krijgen."

Lastminutewerk

'Morgen', schreef het NBG in een persbericht van vorige week dinsdag, 'presenteert het Nederlands Bijbelgenootschap de Groene Bijbel: een speciale uitgave van de Nieuwe Bijbelvertaling, gedrukt op gerecycled bijbelpapier.'

Bij het NBG maakten verschillende medewerkers zich toen nog flink zenuwachtig: het drukken van de 7500 bijbels die de eerste druk zou tellen, bleek lastminutewerk. Toen Trouw in de krant van dinsdag 22 november vanwege de aanstaande verschijning van de Groene Bijbel op deze pagina's een artikel publiceerde over de groei aan zogenoemde doelgroepbijbels, en de NOS vervolgens besloot daar ook aandacht aan te besteden, raceten een paar NBG-medewerkers als een haas van Haarlem naar Heerenveen om daar in de drukkerij een paar gloednieuwe exemplaren van de Groene Bijbel op te halen, en de NOS-cameraploeg te ontvangen.

"Dat was de eerste keer dat onze directeur een exemplaar in handen kreeg", vertelt NBG-woordvoerder Peter Siebe. "Het was nog even spannend of er een dag later, bij de officiële presentatie in Utrecht, genoeg bijbels voorhanden zouden zijn." Maar het ging goed: de Groene Bijbel werd gepresenteerd, in aanwezigheid van onder anderen voorzitter van de Protestantse Kerk in Nederland Karin van den Broeke, rooms-katholiek bisschop Gerard de Korte, rabbijn Soetendorp en ondernemer Maurits Groen, vorig jaar nummer 1 in de Duurzame 100 van Trouw.

Nieuw papier

Vierentwintig uur later hoorde de directie van Jongbloed dat het foute boel was. Omdat het personeel in de drukkerij niet wist dat de Groene Bijbel op het papier van oude bijbels zou moeten worden gedrukt, sloegen ze geen alarm toen ze bij het drukken zagen dat de Groene Bijbel op nieuw papier werd gedrukt.

Wel viel het oog van een oplettende medewerker op het voorwoord: de bijbel zou zijn gemaakt van gerecyclede bijbels. Pas toen ook collega's van de redactie-afdeling zich enthousiast bogen over het eerste drukwerk van 'gerecyled bijbelpapier' ontstond er discussie. Volgens Westerduin wist de verantwoordelijke projectleider geloofwaardig uit te leggen dat het echt in orde was. 'Welnee joh, het is gewoon nieuw papier', zeiden collega's van het grafisch bedrijf toen de kwaliteit van het 'speciale' papier opnieuw ter sprake kwam.

Het verhaal begon rond te zingen in het bedrijf. Bij de koffieautomaat ging het over niets anders meer. Na korte tijd bereikte het ook directeur Anne Westerduin. "Je kunt het bijna niet geloven. Ik ging er geen moment van uit dat dit kon gebeuren." Na meteen intern onderzoek te hebben gedaan, werd een medewerker op non-actief gezet. Hij wist dat de pulp van oude bijbels nooit naar Frankrijk was verzonden, maar in het reguliere recyclecircuit terecht was gekomen.

Waarom dat zo laat aan het licht kwam, is een vraag waarop de directie van Jongbloed nog antwoord moet zien te krijgen, zegt Westerduin. "Het mag duidelijk zijn dat het niet aannemelijk is dat deze persoon daar alleen van wist. Personen die in die tijd op verantwoordelijke posities zaten, zijn helaas niet meer werkzaam voor Royal Jongbloed en dat bemoeilijkt het om in te zien hoe het toen is gegaan." Of het speciale gerecyclede bijbelpapier technisch wel haalbaar is, betwijfelt ze nu openlijk. "Met het inzicht dat ik nu heb, weet ik niet of het überhaupt wel kan."

Afgelopen maandag nam de Jongbloed-directie contact op met het NBG. Een dag later verspreidde Jongbloed een persbericht: de Groene Bijbel was niet gedrukt op gerecycled Bijbelpapier. Een persbericht van het NBG volgde.

Vlak daarvoor kreeg Roel Harink een telefoontje. Het Bijbelgenootschap wilde niet dat de Staphorster het debacle uit de pers zou vernemen. "Ze vertelden me wat er gebeurd was. Tja, wat zeg je dan? Ik ben natuurlijk zeer teleurgesteld. We zijn belazerd. We dachten dat we bijbels inzamelden zodat er nieuwe bijbels konden worden gemaakt. De Bijbel doe je niet bij het oud papier. Maar het is toch gewoon een oud-papier-inzamelingsactie gebleken."