Waar blijft de zelfkritiek?

Op uitnodiging van Trouw, gingen de fractieleiders van CDA, VVD, D66, PvdA, GroenLinks en ChristenUnie gisterochtend in debat. Zij mochten deze keer kritiek spuien op de media. Hun visie op het functioneren van de pers verwoorden zij ook in een column.

Femke Halsema

Jaren geleden was ik als toehoorder aanwezig bij een debat tussen journalisten over de bonnetjesaffaire die destijds Bram Peper zijn ministerschap en zijn goede naam had gekost. De aanleiding was het verschijnen van een boek dat de affaire nog eens nauwkeurig reconstrueerde. Nadat het verzamelde persvolk zijn collectieve verontwaardiging had gespuid over het declaratiegedrag van bestuurders, het bevoordeelde accountantsonderzoek en de collega-ministers die zich om het hardst van Peper distantieerden, viel de journalistiek de eer te beurt. Een onnozelaar in de zaal stond op en stelde dat de journalistieke verslaglegging af en toe nogal tendentieus was geweest. Gegeneerde stilte was zijn deel totdat de voorzitter (een journalist van naam en faam) het woord nam en zei: 'We gaan elkaar hier niet publiekelijk zitten kritiseren'. En dat was dat, de borrel na afloop smaakte er niet minder om.

Het behoeft geen betoog dat de Peperaffaire voor de naamdrager dramatische en onomkeerbare persoonlijke gevolgen had en de integriteit van het openbare bestuur heeft aangetast. Een aantal jaren later kan, bij al het onmiskenbare politieke en bestuurlijke falen, ook worden vastgesteld dat journalisten daaraan een grote, omstreden bijdrage hebben geleverd. Dat had aanleiding mogen zijn voor een kritisch en openbaar debat tussen journalisten. En dat is ten onrechte uitgebleven.

Volgens Pieter Broertjes, hoofdredacteur van de Volkskrant, is er sprake van een 'vertrouwenscrisis' tussen de Nederlandse pers en de overheid: 'De overheid wil ons onder curatele stellen'. Inderdaad geven onverantwoordelijke uitspraken van vooral minister Donner alle reden voor achterdocht over de waardering van de vrije pers. Ook is de kritiek op politici en bestuurders die met voorlichtingsapparaten journalistieke controle verhinderen, terecht.

Tegelijkertijd mag van moderne en (onmiskenbaar aan invloed toenemende) journalistiek worden verwacht dat ze niet blijven steken in de pavlovreactie 'handen af'. In een mediacratie vertegenwoordigt de pers, naast bijvoorbeeld het politieke bestuur, macht en macht behoeft altijd tegenmacht.

Tegenmacht tegenover vrije pers kan èn mag niet door de overheid worden georganiseerd maar zou van onderop moeten komen: door journalisten die openlijk met elkaar en met 'buitenstaanders' (van ministers tot 'gewone' burgers) het debat zoeken en daarvan verslagdoen. Tegenmacht betekent ook democratisering en zelfregulering, en dat is meer dan een ombudsman die af en toe lezersklachten bundelt. Een initiatief als de Nederlandse persmonitor, waarin openbaar wordt gerapporteerd over de ontwikkeling van de journalistiek, wordt ten onrechte tegengehouden door het Bedrijfsfonds voor de Pers.

De WRR pleitte recent voor 'aanspreekbare journalistiek' door versterking van de zelfregulering en het zoeken van de confrontatie met elkaar en met lezers, luisteraars en kijkers. Nederlandse journalisten laten een kans liggen als zij dit automatisch met 'bemoei je er niet mee' beantwoorden.

In het organiseren van tegenmacht, in zelfregulering en democratisering, schuilt bovendien een groot eigenbelang. Op dit moment bereidt de Europese Unie namelijk een richtlijn voor over 'een wettelijk recht op weerwoord'. Media kunnen dan van overheidswege worden gedwongen om kritiek op hun journalistieke producten te plaatsen. De gemiddelde Nederlandse journalist zal daar niet vrolijk van worden.

Willen journalisten niet door de tijd worden ingehaald, dan zijn zij zelf aan zet. Dat kan maar één ding betekenen: 'Growing up in public'.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden