Waar blijft dat ebolavaccin?

Een lid van Artsen zonder Grenzen werkt in beschermende kleding in een geïsoleerd gebied in Guinee, het eerste land waar de ebola-epidemie uitbrak. Beeld anp

Voor Afrikanen is het te hopen dat het ebolavirus snel naar Europa komt. Sinds de uitbraak van ebola in West-Afrika zijn ruim 887 mensen omgekomen. Hoewel Artsen zonder Grenzen al eerder waarschuwde voor een epidemie van ongekende proporties, is er nog steeds geen vaccin op de markt tegen de dodelijke ziekte. De reden? Westerse farmaceuten zien er geen brood in.

Ebola is een zeldzame ziekte die opduikt in landen waar hygiëne en gezondheidszorg te wensen over laten. Het virus slaat nu toe in Liberia, Sierra Leone en Guinee, en sinds kort ook in Nigeria. Ebola veroorzaakt ernstige afwijkingen in het bloed, waardoor inwendige bloedingen ontstaan. In 25 tot 90 procent van de gevallen is de ziekte dodelijk.

Economische obstakels
De reden dat er nog steeds geen vaccin is ontwikkeld, is hard: er zit te weinig geld in. De Britse arts John Ashton, voorzitter van van de UK Faculty of Public Health, noemde het uitblijven van een medicijn het 'morele failliet van het kapitalisme'. "Als Ebola naar Londen zou komen, zou er snel een vaccin zijn."

In de Britse krant The Independent vergeleek hij de respons op ebola met de Westerse houding tegenover aids. Voordat die ziekte in de jaren tachtig overwaaide naar Europa waren er al talloze Afrikanen ten prooi gevallen aan het mysterieuze virus. Toch kwam medisch onderzoek pas op gang toen de ziekte zich verplaatste naar de eigen achtertuin. "Als het gaat om minderheden lijkt de medische gemeenschap er niet in te slagen om tot een gedegen internationale aanpak te komen", schrijft Ashton. "Dat gebeurt pas als er 'onschuldige' slachtoffers vallen zoals vrouwen, kinderen en hetero's."

Het ebolavirus treft alleen de armste gemeenschappen op aarde, waardoor de weg naar een ebolavaccin is bezaaid met economische obstakels. Farmaceutische bedrijven staan niet te popelen om de vaccins aan dure tests te onderwerpen en op grote schaal te produceren, in de wetenschap dat 'slechts' tien- tot honderdduizenden mensen ze zullen gebruiken.

Hoewel de vraag naar de vaccins dus nog geen dollartekens in de ogen van farmaceuten oplevert, zijn er wel een paar scenario's denkbaar die daar verandering in kunnen brengen. Eén daarvan is de angst voor het gebruik van het ebolavirus door bioterroristen, die virussen en bacteriën gebruiken om ziekte of dood bij mensen te veroorzaken. Bioterroristen gebruiken dit soort 'wapens' omdat ze moeilijk te ontdekken zijn. Het Amerikaanse ministerie van defensie zou wellicht met geld over de brug komen als het risico stijgt dat het virus in eigen land als wapen wordt gebruikt.

Testfase
Europese landen zien deze dreiging niet zo, maar Amerika staat meer op scherp. Het Amerikaanse National Institute of Health is op dit moment de belangrijkste geldschieter van ebola-onderzoek, maar voor het doorontwikkelen zijn meer gulle overheden nodig. Het ontwikkelen van een vaccin is een duur en moeizaam proces: de ondergrens ligt rond de tachtig miljoen euro.

Als een vaccin eenmaal is ontwikkeld, volgt eerst een uitgebreide test- en productiefase voordat het vaccin geregistreerd mag worden. Eerst wordt het vaccin getest op dieren. Als dat goed gaat, volgen er nog drie fases: in de eerste fase wordt een vaccin toegediend aan een klein aantal gezonde volwassenen om de juiste dosering vast te stellen. Bij de tweede fase is een groep van 100 tot 200 personen betrokken waaruit moet blijken dat het vaccin veilig is, en fase drie behelst uitgebreid onderzoek naar de effecten op de lange termijn.

Eén ebolavaccin is inmiddels succesvol getest op dieren. De vaccins zijn er dus eigenlijk al, maar bevinden zich in een vroeg stadium waarin nog niet duidelijk is wat de bijwerkingen zijn. Bij de verdere ontwikkeling spelen naast economische afwegingen, ook ethische kwesties een rol. De wetenschap dat de sterfte door ebola kan oplopen tot 90 procent maakt het bijvoorbeeld onaanvaardbaar om de controlegroep een placebo te geven. Bovendien is het lastig om testpersonen te vinden, omdat het moeilijk te voorspellen is waar de ziekte in de toekomst op zal duiken.

Experimenteel serum
Officieel geregistreerde vaccins zijn er dus nog niet, maar vorige week werd bekend dat twee Amerikaanse artsen die besmet raakten een experimenteel serum toegediend hebben gekregen dat alleen getest is op apen. Het middel lijkt aan te slaan. De kwestie roept ongemakkelijke vragen op: krijgen deze artsen een voorkeursbehandeling?

Volgens Katrien Coppens, adjunct-directeur van Artsen zonder Grenzen, is daar geen sprake van. Wel gebeurt het vaker dat artsen medicijnen gebruiken die nog in de testfase zitten. "Dat heet compassionate use. Artsen gebruiken soms medicijnen met veelbelovende uitkomsten, maar omdat er nog zoveel onbekend is over de bijwerkingen kan dit erg gevaarlijk zijn. Bij Artsen zonder Grenzen doen we dit nooit, omdat je niet weet wat er kan gebeuren."

Coppens denkt dat het nog jaren kan duren voordat er een ebolavaccin op de markt komt. "In Europa is weinig motivatie om onderzoek te doen. Daarvoor is de ziekte te ver weg, en zijn er te weinig patiënten."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden