Waar blijf je met je schaafijs en je falafel tegenover cola en hamburgers

Internationaal zijn het regime Khomeini dat in het jaar 1979 aantrad, de burgeroorlog en de hezbollah-operaties vanuit Libanon, de Rushdie-affaire tien jaar later, en de Golfoorlog de tragische ijkpunten van de islam.

ABDULWAHID VAN BOMMEL

Ook de lokale ontwikkelingen in Algerije, Afghanistan, Egypte en Turkije lijken genuanceerde opvattingen over een mogelijk in ons wereldbeeld passende islam steeds weer te blokkeren. Daardoor kunnen we de indruk krijgen dat de door sommige bewegingen geambieerde her-islamiseringsprocessen altijd met geweld en politiek activisme gepaard moeten gaan.

We kunnen deze confrontaties met het westen niet los zien van de sociaal-economische en historisch-politieke context van de landen waarbinnen deze religieus-politieke groeperingen opereren. Dat is echter geen excuus voor een eenzijdig gebruik van de letterlijke interpretatie van een onwrikbaar tot stilstand gekomen apologetenmodel van de islam.

Op elke internationale moslimconferentie wordt het eenheidsmodel van de ummah gepropageerd. Het concept ummah wordt bij die gelegenheden nooit geanalyseerd of in zijn werkelijke verhouding tot de rest van de wereld behandeld.

Het moslimtriomfalisme - het juiste geloof brengt het juiste handelen voort; geloof en werelds succes liggen in elkaars verlengde - hebben de moslims keer op keer moeten inleveren. Dit soort belangrijke 'shock'-momenten in de wereld van de islam waren bijvoorbeeld:

1258 - Bagdad wordt onder de voet gelopen door mongoolse horden;

1492 - de laatste moslims en joden worden uit Al-Andalus verdreven;

na het tweede beleg van Wenen in 1683 en de vrede van Carlowitz in 1699, begint het einde van de Ottomaanse expansie.

Deze hevige strijdmomenten zijn voorafgegaan door een intensieve en vruchtbare uitwisseling op het gebied van cultuur en wetenschap.

Intellectuele en militaire confrontatie hebben bijvoorbeeld de Mughal-dynastie voortgebracht, maar ook de dialoog met Europa en het tegenwoordige neo-kolonialisme hebben daarbij mede vorm gegeven aan de ummah.

Dat dit ummah-concept een synthese is, voortkomend uit een wisselwerking met andere beschavingen, wordt door moslims vaak buiten beschouwing gelaten.

Het lijkt alsof er een hemels, niet aan tijd of plaats gebonden, ummah-concept bestaat. Dit komt tot uiting in een krampachtig streven naar de eenheid van een 'moslimgemenebest' in tegenstelling tot het van nature binnen de islam aanwezige pluralisme.

Daar staat tegenover dat politici en journalisten in het westen ook de neiging hebben voor het gemak de 'moslimwereld' als een eenheidsworst te beschouwen. De vaak over een kam geschoren bewegingen kunnen echter religieuze, psychologische, sociale en politieke doelstellingen hebben. Onderscheid maken tussen deze doelstellingen is belangrijk.

De bewegingen met religieuze doelstellingen zien de islam vaak als alternatief voor de huidige mondiale secularisatie. Ook het vrije westen heeft zijn eenheidsmodel: de Mac Culturisering kan voor veel volken bedreigend overkomen. Waar blijf je met je schaafijs en je falafel als de cola en de hamburgers maatstaf voor fastfood zijn geworden?

Vaak resulteert dat in triomfalisme: het willen verwezenlijken van voorbije glorie. De foenix van het Ottomaanse rijk uit haar as laten herrijzen is een droom van sommige Turkse moslims. De blauwdruk van Medina is net zo'n sjabloon voor andere groeperingen.

De nogal simplistische morele en psychologische doelstellingen die daarmee samenhangen komen tot uitdrukking in zwaaien met de koran op politieke bijeenkomsten: islam lost alle problemen op! Bij het willen bereiken van de sociale doelstellingen - ongelijkheid, corruptie en armoede bestrijding - kunnen een drietal bewegingen worden onderscheiden, die duidelijk aanhang hebben gekregen.

De eerste is de in 1928 onder leiding van Hassan al-Banna opgerichte beweging van de moslimbroeders, die aanhang kreeg door haar maatschappelijke betrokkenheid. Zij verleende als privé-organisatie beter hulp bij calamiteiten dan de overheid en stond daardoor dichter bij het volk.

Dit heeft er onder andere voor gezorgd dat de privé-moskeeën zich tijdens het Nasser-regime tot de staatsmoskeeën verhielden als 5:1, terwijl de verhouding tijdens de moord op Sadat 8:1 was.

De tweede beweging die steunt op het politiek-religieuze gedachtengoed van de ichwan al-muslimien, is vrij belangrijk geworden, vooral in de Arabisch sprekende moslimwereld. Deze beweging werd opgericht door een onderwijzer en hanteerde de educatieve methode: het volk dient zich bewust te zijn van eigen godsdienstige en politieke overtuiging en kan dan pas kiezen. Een overtuiging die we ook tegen komen bij Sir Sayid Ahmad Khan, die in 1877 het Muhammedan Anglo-Oriental College, de latere Aligarh universiteit, stichtte. Zowel in de naam van het instituut als in de adelijke titel voor zijn naam zien we een startend integratieproces als antwoord op de westerse uitdaging.

De derde beweging is de meest in het oog lopende en ongeduldigste met haar militant politieke methode: om sociale en politieke instituties te veranderen wordt in het uiterste geval geweld niet geschuwd.

Vooral de golfoorlog gaf voor dit soort Djihad-bewegingen het eschatologische scenario: we are running out of time! Voor het Amerikaanse leger is de vijand een spleetoog (Charlie) of een arab (Abdul). Het is een even stupide cliché als het afschilderen van de U.S.A. als de grote satan.

Bestaat er zoiets als een gerechtvaardigde oorlog, was misschien een even grote vraag voor joden, christenen en moslims.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden