Waals verzet tegen 'ieder voor zich'

film | De Waalse filmmakers Jean-Pierre en Luc Dardenne behoren met twee Gouden Palmprijzen op het filmfestival van Cannes tot de wereldtop. In 'La fille inconnue' onderzoekt de hoofdpersoon de ontspoorde wereld van de rafelrand van Wallonië.

Begin augustus meldde entertainmentvakblad Variety dat tweevoudig Gouden Palmwinnaars Jean-Pierre en Luc Dardenne een film gingen maken over de opkomst van het terrorisme in Europa, maar dat bleek verkeerd verstaan door de verslaggever. Je vraagt je af hoe een gesprek moet verlopen, wil een verslaggever met zo'n foute conclusie thuiskomen, maar op z'n minst konden liefhebbers zich een dag of twee verwonderen over de vraag hoe de broers hun sobere stijl zouden combineren met het groteske spektakel van terreur.

En zo gek was die gedachte niet. Na 'Deux jours, une nuit' uit 2014 en 'La fille inconnue' dat vandaag verschijnt, zou zo'n film het sluitstuk kunnen zijn van een trilogie over, zeg, een ontspoorde wereld. Een trilogie over veranderende economische, sociale en politieke verhoudingen.

"Nee", zegt Luc (1954) wanneer hij en zijn broer (1951) een maand later in Utrecht zijn. "Zo werken we niet. We beginnen bij het personage. 'Deux jours' gaat inderdaad ook over solidariteit en 'La fille' over verantwoordelijkheid naar anderen. Uiteraard. Maar we beginnen niet met grote woorden. In 'La fille' probeert het hoofdpersonage met zichzelf in het reine te komen nadat een meisje dat 's avonds tevergeefs op de deur van haar praktijk klopt, de volgende dag vermoord blijkt. Misschien uit schuldgevoel, misschien om andere redenen probeert ze te achterhalen wie het meisje was en wat er is gebeurd."

Sinds ze in 1999 hun eerste Palm wonnen met 'Rosetta' bleven de broers inderdaad altijd dicht bij hun personages. Letterlijk. Ze plaatsten camera's net achter de rug van personages of keken mee over hun schouder. Van vroeg tot laat volgden we Rosetta terwijl ze haar baantje in een patatzaak probeert te behouden en in de vrije uren haar alcoholische moeder probeert te verzorgen. De hele dag zwierven we in 'L'enfant' achter Bruno en Sonia over straat terwijl hij hun pasgeboren baby probeert te verkopen en dat voor haar probeert te verbergen. Hun onrust werd onze onrust.

Schrijnend, maar ergens blijven het particuliere situaties. 'Deux jours' en 'La fille' hinten meer op een algehele malaise: dat empathie een schaars goed aan het worden is, de Hobbesiaanse strijd van werknemer tegen werknemer waardoor elke vorm van collectiviteit verdwijnt of verdacht wordt.

Jean-Pierre knikt bevestigend, al zegt hij het verleden niet te willen verheerlijken. Het heersende conformisme baart hem meer zorgen. "Mensen weigeren kritisch naar hun gewoontes te kijken. Roepen elkaar allemaal na. Cynisch kun je zeggen dat er nog wel iets collectiefs bestaat: de stilzwijgende afspraak dat het ieder voor zich is. Misschien is dat de reden dat Sandra in 'Deux jours' en Jenny in 'La fille' allebei eenzaam zijn. Ze willen die afspraak niet."

Meer mensen willen die afspraak niet, bleek na de première van 'Deux jours'. Nadat een journalist had gesuggereerd dat een keuze tussen bonus en collega in België nooit ten nadele van een collega zou uitvallen, deed een tv-programma onderzoek bij drie bedrijven. Toen bleek dat werknemers in twee van de drie voor contractverlenging van hun collega kozen. Wie het glas liever half leeg ziet, kan erop wijzen dat men bij één bedrijf voor de bonus koos.

Wanneer je kunst beschouwt als empathiemachine, als middel om door andere ogen naar de wereld te kijken, is het dan niet teleurstellend dat met Brexit, Trump en het opkomende nationalisme op zoveel plekken het 'eigen volk eerst' klinkt, terwijl hun films - en die van vele anderen - al zo lang proberen om de levens van anderen zichtbaar te maken?

Zwartgallige wereld

"Teleurstellend? Ja," zegt Luc, "maar aan de andere kant heb je mensen op Lampedusa of Lesbos die er het beste van proberen te maken. Een vrouwelijke burgemeester op Lesbos die in actie komt, de Italiaanse regering die heeft besloten om gezonken boten te bergen om de doden hun identiteit terug te kunnen geven. Merkel die toch even de deur open zette."

Hebben de broers besloten dat het glas altijd half vol is, nadat hun films jarenlang een tamelijk zwartgallige wereld lieten zien? Nee, dat is niet wat ze zeggen, reageert Luc. "Maar wanhoop heeft ook iets conformistisch. Een film maken is naast veel andere dingen een gebaar van vertrouwen. Vertrouwen in het personage, maar ook in de kijker. De hoop dat je iets kunt delen."

Als voorbeeld noemt hij het besef dat Jenny's speurtocht naar de identiteit van het meisje geen spannend politieonderzoek is, en geen stijlfiguur uit genrefilms zoals sinds de première op het filmfestival in Cannes vaak wordt gedacht, maar dat mensen zich openstellen dankzij haar luisterende houding. Ze luistert zonder te oordelen. Via Jenny's ontdekkingen vangen we een glimp op van een onderwereld van illegale prostitutie en misbruik. Ontmaskerd niet door dwang maar door sympathie en begrip.

"We hebben als mensheid de neiging om dingen te veranderen. Dat is uiteindelijk ook wat Jenny beweegt. Omdat film met tijd werkt, is het een geschikt middel om die veranderingen te laten zien."

De broers vertellen hun verhalen opvallend vaak vanuit het perspectief van vrouwen. "Dat het slachtoffer een jonge vrouw was, stond voor ons vanaf het begin vast", zegt Luc. "De arts kon ook niemand anders zijn dan een vrouw. Ik weet niet wat de reden is. Toen we klaar waren met de montage van de film beseften we dat Jenny in het verhaal meerdere keren slachtoffer is geweest van geweld door mannen. Dat was niet de reden om de film te maken, het sloop er in.

"In augustus was ik in Lima. Daar heb je geen migratiecrisis maar er is wel veel geweld tegen vrouwen. Niet veel eerder waren daar twee vrouwen vreselijk mishandeld in een hotel en het hele gebeuren was gefilmd. Toen de daders toch werden vrijgesproken, zijn meer dan honderdduizend mensen de straat op gegaan. Dat was de bril waardoor men in Peru naar de film keek. De emancipatie van vrouwen is verre van voltooid. En misschien ook wel daardoor hebben we het gevoel dat vrouwen meer in contact staan met wat er om hen heen gebeurt. Het zijn vrouwen die het meest in beweging zijn."

'Een film maken is ook een gebaar van vertrouwen. Vertrouwen in het personage, maar ook in de kijker. De hoop dat je iets kunt delen.'

Luc Dardenne (links) en Jean-Pierre Dardenne vertellen hun verhaal opvallend vaak vanuit het perspectief van vrouwen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden