Waagstukjes in de kliniek

Eerst bij het varken proberen, of gelijk door naar de mens?

Dr. Andreas Grüntzig, de pionier van de dotterbehandeling.

De Duitse arts dr. Andreas Grüntzig voerde in 1977 in een kliniek in Zürich de eerste dotterbehandeling uit bij een hartpatiënt. Het was een riskante aangelegenheid: met een klein opblaasbaar ballonnetje zou hij een verstopte kransslagader van binnenuit proberen open te duwen. Voor grote beenaderen was die techniek al gangbaar. Maar hoe zou het fijnmazige vaatstelsel van het hart op dit waagstukje reageren? Voor de zekerheid stond er een team hartchirurgen naast de operatietafel, klaar om een bypass aan te leggen als het misging.

Hun gereedschap kon in de kist blijven; de ingreep slaagde wonderwel. Het resultaat was zelfs zo fantastisch dat één decennium later al 200000 hartpatiënten per jaar werden gedotterd. Grüntzig verdiende er een aardig zakcentje mee, al heeft hij daar niet lang van kunnen genieten. Hij kocht een tweemotorig privé-vliegtuig en stortte op 27 oktober 1985 neer, samen met zijn tweede vrouw en zijn honden.

Cardioloog dr. Pieter Doevendans, die vandaag zijn oratie uitspreekt aan de Universiteit Utrecht, denkt nog geregeld terug aan de Duitse pionier. Grüntzig zag zich namelijk geplaatst voor een dilemma waar cardiologen anno 2005 opnieuw voor staan. Hij wilde een experimentele techniek testen die mogelijk levensreddend was, maar die ook verkeerd kon uitpakken, zelfs met de dood van de patiënt tot gevolg.

Hoe overtuigd moeten artsen van de veiligheid zijn voordat ze met zo'n nieuwe methode naar de patiënt stappen? Elk experiment dat ze doen om meer zekerheid te krijgen, kost tijd. En juist die tijd hebben patiënten met ernstige hartklachten nauwelijks, omdat ze er vaak bijzonder slecht aan toe zijn.

Grüntzig koos de snelle weg. Ondanks de scepsis bij veel collega's sloeg hij de gebruikelijke stap met het varken als proefdier over. ,,Achteraf is dat maar goed ook'', zegt Doevendans. ,,Want tijdens het dotteren raken de vaten behoorlijk beschadigd. Als Grüntzig eerst een varken had behandeld, en die schade was aan het licht gekomen, had hij misschien nooit toestemming gekregen om een mens te dotteren.''

Vandaag de dag speelt er een soortgelijk dilemma rondom de inzet van stamcellen: lichaamscellen die 'eeuwig jong' blijven en die zich kunnen ontwikkelen tot alle celtypen uit onze weefsels. Ze kunnen bijvoorbeeld hartspiercellen voortbrengen, of de cellen die een bloedvat vormen. En dat, hopen cardiologen, kan handig zijn om verzwakte harten te repareren.

Dit laatste wordt de belangrijkste missie van Doevendans. Met injecties van stamcellen in de kransslagaderen wil hij de harten van mensen die een infarct hebben gehad, proberen op te lappen.

Maar hoe veilig zijn stamcellen eigenlijk? ,,Dat hangt van het type af'', zegt de hoogleraar translationele cardiologie. ,,Stamcellen uit een embryo kunnen tumoren vormen. Het zou onverantwoord zijn om die bij mensen in te spuiten. Je kunt deze cellen ook eerst doorkweken tot spiercellen, en díe inspuiten. Maar misschien blijven er een paar stamcellen over, wat onveilig zou zijn. Dat zullen we nu eerst uitzoeken bij muizen en varkens, voor we ermee naar de patiënt gaan.''

Een derde optie lijkt al wel aanvaardbaar voor de mens: stamcellen uit het eigen beenmerg van patiënten. Die worden al jaren gebruikt bij beenmergtransplantaties en geven in elk geval geen tumoren. De vraag is of je ze ook ongestraft in een kransvat kunt inbrengen, zonder een hartritmestoornis te veroorzaken. Maar proeven in Duitsland, Frankrijk en de Verenigde Staten verliepen vlekkeloos.

Binnenkort begint Doevendans ook met injecties direct in de hartspier, samen met het Leids Universitair Medisch Centrum, maar hij heeft er gemengde gevoelens over. ,,Zelf had ik het liever eerst bij varkens geprobeerd. Nu worden we toch een beetje meegesleurd door het buitenland.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden