VVD moet om in asielkwestie

Nederland sloot na de Kristallnacht in 1939 de grens voor Duitse joden onder het argument van premier Colijn en minister van justitie Goseling dat Nederland vol was. Eind jaren zeventig riep staatssecretaris Haars van justitie tegen asielzoekers uit Marokko en Syrië om de haverklap 'Ik heb al zo'n vol land'. Hoewel hieruit blijkt dat vol een relatief begrip is, houdt de Nederland is vol-mythe tot nu toe onverminderd stand. Zij vormt zelfs de grondslag voor politiek georganiseerde benepenheid en heeft het publieke en politieke debat over het asiel- en vreemdelingenbeleid tot een overspannen aangelegenheid gemaakt.

Staatssecretaris Schmitz (PvdA) van justitie heeft zich ten doel gesteld het debat van die hypergevoeligheid te ontdoen en terug te brengen naar een niveau, waarop zorgvuldigheid en nuchterheid de boventoon voeren. Maar de afgelopen weken heeft zij kunnen vaststellen dat ze nog ver van huis is. Kamerleden van VVD, CDA en D66 trokken meteen luidruchtig aan de bel, toen zij midden in het kerstreces een circulaire publiceerde die de staande praktijk formaliseert om illegalen, die hier zes jaar wonen en op wie maatschappelijk niets valt aan te merken, een verblijfsvergunning te geven. Het CDA-Kamerlid Verhagen dreigde zelfs de staatssecretaris stante pede ter verantwoording te roepen, als zij de circulaire niet zou opschorten.

Al deze heisa staat nauwelijks in verhouding tot de zaak die in het geding is. Het beleid terzake heeft betrekking op maar een heel beperkt aantal mensen en is bovendien aflopend, omdat aan illegalen sinds 1991 geen sofi-nummer meer wordt verstrekt, en zij dus niet langer wit kunnen werken - een van de voorwaarden om voor legalisering in aanmerking te komen. Van een generaal pardon is dan ook geen sprake, en dat de regeling een aanzuigend effect zou hebben, lijkt nogal ver gezocht.

Dat roept de vraag op of er bij de Kamerleden die zo veel ketelmuziek maken niet andere motieven in het spel zijn, ook al omdat over het restrictieve toelatingsbeleid dat dit kabinet in navolging van het vorige voert, brede consensus bestaat. Degenen die de schuttingen die geleidelijk rond Nederland worden gezet, liever nog wat hoger zouden optrekken, voeren dikwijls aan dat het draagvlak in de samenleving benauwend smal wordt. Dat argument is geen onzin. Het lijdt geen twijfel dat de afbrokkeling van dat draagvlak bedreigend is voor de positie en de kwaliteit van het bestaan van de allochtonen die zich al in ons midden bevinden; en daarmee ook voor de kwaliteit van de gehele samenleving.

Maar het is nog maar de vraag of politici die voortdurend de huik naar de wind hangen, erg veel aan versterking van dat draagvlak bijdragen. Per slot van rekening heeft de samenleving nog verrassend veel buitenlanders opgenomen, sinds Bert Haars vijftien jaar geleden riep dat ze al zo'n vol land had. Gezien de relatieve betekenis van dat soort beweringen, kon het wel eens zijn dat het al te vlot napraten van de bittertafel en de gezond-verstandkrant de gezamenlijke spankracht eerder verkleint dan versterkt. Schmitz onderkent klaarblijkelijk dat gevaar, waar zij zich over de toonzetting van het asieldebat zo veel zorgen maakt.

Wat dat betreft zal ze niet vrolijk zijn geworden van de opmerkingen die Maxim Verhagen van de week tijdens het overleg over de illegalen maakte. Het nieuwe christen-democratische Kamerlid voorzag dat, als Schmitz haar zin zou krijgen, straks iemand die al zes jaar zonder rijbewijs rijdt maar wel wegenbelasting betaalt, dat rijbewijs zal opeisen, omdat hij nooit brokken heeft gemaakt. Als zulke barre demagogie de oppositietoon van het CDA wordt, raakt de partij wel ver van huis, en belooft dat weinig goeds voor een normalisering van het asieldebat.

Het lijkt er tot nu toe sterk op dat de christen-democraten op dit terrein de rol willen overnemen van de VVD. De liberalen hebben de afgelopen jaren bij monde van hun politieke leider Bolkestein, zacht gezegd, krachtig bijgedragen aan de grimmige toon van het vreemdelingendebat. Maar nu zij van de oppositie naar de regering zijn overgestapt, levert dat verleden een zwakke plek in de coalitie op, zoals al is gebleken bij de behandeling van het wetsvoorstel veilige derde landen, en een handicap om ook in dit vraagstuk tot zorgvuldig bestuur te komen.

De verleiding voor het CDA is groot om die zwakke plek op te zoeken, zeker nu een figuur als Jan Krajenbrink die een matigende invloed had op houwdegens als De Hoop Scheffer, Mateman en Gualthérie van Weezel, uit de fractie is verdwenen. Maar de partij zal dan wel steeds duidelijk moeten maken in hoeverre haar opstelling, te beginnen met de borreltafelpraat van Verhagen, is te rijmen met haar principiële uitgangspunten, alsook met het streven van de vorige premier Lubbers de Nederland is vol-mythe met een beleid van praktische daadkracht te doorbreken.

Daarnaast gaat het ook en vooral om de zaak zelve. Juist nu lijkt de tijd rijp om de balans in het asielvraagstuk te hervinden. De brede consensus en de nuchtere, relativerende toon van staatssecretaris Schmitz bieden daarvoor een goede basis. Ook de VVD zou zich daartoe aangesproken moeten voelen. Het kan electoraal aantrekkelijk zijn de natie te waarschuwen voor aanzwellende stromen asielzoekers. Tegelijk wordt hiermee de indruk gewekt dat de overheid met de handen in de lucht staat en het vraagstuk niet aankan. Voor vice-premier en minister van binnenlandse zaken Dijkstal, die het uitgezette kabinetsbeleid vooral als een bestuurlijke uitdaging beschouwt, kan dat geen aantrekkelijk perspectief zijn.

Het hervinden van de balans lijkt ook om een andere reden hard nodig. Door het sterke beleidsaccent op afschrikking in de afgelopen jaren is rond het vreemdelingenbeleid een klimaat van enghartigheid en verstikkend provincialisme ontstaan. Dat levert geen fundament voor het opbouwen van een multi-culturele samenleving. Die kan alleen kan gedijen bij openheid, verdraagzaamheid, respect en humaniteit, stuk voor stuk noties die de liberalen iets moeten zeggen. Als de nieuwe coalitie al iets van een eigen gezicht wil laten zien, liggen hier kansen.

Schmitz heeft de afgelopen week een betekenende aanzet gegeven door eigenhandig het muilkorven van asielzoekers die zich verzetten tegen uitzetting als 'onmenselijk' af te wijzen. Het is misschien een wolkje ter grootte van een mans hand, maar het kan rond het asielvraagstuk de broodnodige klimaatsverbetering inluiden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden