Update

VS stappen uit ontwapeningsverdrag: komen er nu weer kruisraketten naar Europa?

Kinderen demonstreren voor vrede en tegen kruisraketten in Nijmegen, 24 september 1983 Beeld Rob Croes/Wikimedia/Nationaal Archief

De VS stappen uit het historische Amerikaans-Russische ontwapeningsverdrag INF, het verdrag voor Intermediate-Range Nuclear Forces (INF) uit 1987. Dat baant de weg voor nieuwe kruisraketten en high-tech wapens en om de confrontatie met Rusland en China aan te gaan. Europa kijkt ongerust toe.

Maar liefst een half miljoen mensen demonstreerden in 1983 in Den Haag tegen de plaatsing van Amerikaanse kruisraketten. Nu kan Europa zijn borst nat maken voor een nieuwe discussie over deze wapens.

Officieel verliep morgen een Amerikaans ultimatum aan Rusland om verboden kruisraketten op te geven, waarover het land volgens de VS beschikt, en door Rusland wordt ontkend. Als Moskou niet alsnog zou toegeven over de raketten te beschikken én ze opgeeft, zou Washington de stekker uit het bilaterale INF-verdrag trekken dat deze wapens sinds het einde van de Koude Oorlog verbiedt, wat vandaag is gebeurd. 

Velen binnen en buiten de VS staan te trappelen tot ze van de afspraken over wapenbeheersing af zijn. Het in 1987 tussen Washington en Moskou gesloten akkoord moest de dreiging van kernwapens in Europa verminderen. Het verbiedt ballistische raketten met een nucleaire of conventionele lading als die een bereik hebben tussen 500 en 5500 kilometer. Ook vanaf de grond gelanceerde kruisraketten zijn verboden. In de jaren tachtig plaatsten de VS juist zulke wapens in Europa om tegenwicht te bieden aan de Russische SS20 middellangeafstandsraket.

In de jaren tachtig was er massaal protest tegen de plaatsing van kruisraketten. Toenmalig premier Lubbers luisterde, maar liet zijn beslissing er nooit van afhangen. (FOTO ANP)

Dergelijke systemen zijn gevaarlijk omdat ze tot onzekerheid in de delicate balans van nucleaire afschrikking kunnen leiden. Omdat je ze nauwelijks ziet aankomen, wordt het aantrekkelijker om met een eerste verrassingsaanval de nucleaire capaciteiten van de tegenstander uit te schakelen, is de gedachte. Of dat scenario reëel is doet er eigenlijk niet eens zoveel toe. Als beide kampen vrezen dat de tegenstander wel eens in de verleiding kan komen, houden ze zelf ook nerveuzer de vinger aan de trekker en neemt het risico op dodelijke misverstanden toe.

Amerikaanse wapens

Volgens Amerikaanse critici van het verdrag legt hun land zich met het INF onnodige restricties op. Ten eerste richting Rusland: als de Amerikaanse beschuldiging klopt dat Moskou al lanceervoertuigen met kruisraketten heeft, dan is het INF verworden tot eenzijdige Amerikaanse terughoudendheid. Ook Washington zou dan best weer vergelijkbare wapens kunnen produceren, redeneert men.

Nog belangrijker is dat een verdrag met alleen Rusland niet meer zou passen bij de machtsverhoudingen van de 21ste eeuw. Sinds het einde van de Koude Oorlog zijn er in Azië en het Midden-Oosten nieuwe militaire spelers opgekomen die wel raketten kunnen ontwikkelen. Iran en China steken daar veel moeite in omdat het de ideale manier is om met een relatief zwakke luchtmacht toch tegenstanders te bombarderen. Je hebt geen straaljagers nodig om eerst de vijandelijke luchtmacht en luchtafweer uit te schakelen, maar kunt een wapen vanaf grote afstand lanceren.

China ontwikkelt bijvoorbeeld een arsenaal aan conventionele raketten die Amerikaanse bases in landen als Zuid-Korea en Japan onder schot houden. Voor Iran zijn raketten de ideale afschrikking tegen een mogelijke aanval door de VS, Israël of Saudi-Arabië. Die laatste twee hebben weer hun eigen ballistische raketten. Hetzelfde geldt voor Pakistan dat met een schuin oog naar de grote buur India kijkt, en Noord-Korea dat een Amerikaanse invasie vreest.

In de VS is vanwege de ongelijke verhoudingen een flink aantal militairen en veiligheidsanalisten ongelukkig met het INF. President Trumps nationale veiligheidsadviseur John Bolton is al jarenlang sceptisch over internationale wapenbeheersing, omdat dergelijke afspraken de macht van de VS begrenzen. In 2014 schreef hij al dat Washington ‘de Russische schending moet zien als een kans om van het INF-verdrag af te komen’. Zonder het verdrag kunnen de VS volgens Bolton dezelfde wapens ontwikkelen als China.

Bolton is niet de enige die China op het oog heeft. In 2017 waarschuwde admiraal Harry Harris, opperbevelhebber van de Amerikaanse troepen in Azië, wat er voor de VS op het spel staat. “De Chinese raketmacht controleert het grootste en meest diverse raketarsenaal ter wereld. Dat is belangrijk omdat de VS geen vergelijkbare capaciteit hebben, omdat we ons aan het INF-verdrag met Rusland houden.”

De Russische strijdkrachten presenteerden in december een lanceerinstallatie waarmee een raket kan worden gelanceerd, die volgens de Russen een bereik heeft van minder dan 500 kilometer. Beeld AP

Volgens deze gedachtengang zitten er voor de VS duidelijke voordelen aan een terugtrekking uit het verdrag. De Amerikaanse strijdkrachten zouden samen met bijvoorbeeld

Japan raketten kunnen ontwikkelen en daarmee het Chinese vasteland in het vizier houden. Zelfs Trump refereerde hieraan toen hij in oktober al dreigde uit het verdrag te stappen. “Dat dreigement is gericht tegen wie je maar wilt. Inclusief China. Inclusief Rusland.”

499 kilometer

Belangrijker nog is dat de Amerikaanse strijdkrachten werken aan nieuwe wapensystemen die wringen met de restricties van het INF. Een raket om vijandelijke commandocentra achter de frontlinie te raken krijgt nu noodgedwongen een bereik van 499 kilometer, één kilometer onder de toegestane grens. Onder het concept ‘Prompte Wereldwijde Aanval’ willen de VS elke locatie ter wereld binnen een uur met een precisiebombardement kunnen raken. De daarvoor benodigde raketten zijn lastig te ontwikkelen binnen de kaders van het INF en andere wapenbeheersingsverdragen met Rusland.

De grote vraag is wat Rusland gaat doen. De Amerikanen betogen al sinds 2014 dat Rusland zich heimelijk niet aan het INF houdt. Mocht deze beschuldiging op waarheid berusten, dan kunnen de Russen binnenkort op grote schaal wapens produceren. Zij hoeven dan niets meer te verbergen en kunnen altijd zeggen dat ze de systemen pas sinds 2019 in bezit hebben.

Technisch gezien is het voor Rusland en de VS niet erg moeilijk om de nu verboden wapens te produceren. Beide landen mogen wel kruisraketten vanaf schepen en vliegtuigen afvuren, dus hetzelfde wapen kan met een paar aanpassingen vanaf een voertuig worden afgeschoten.

Het Kremlin ontkent de Amerikaanse aantijgingen overigens. De VS hebben ook geen bewijzen geopenbaard voor hun stelling dat het Russische leger beschikt over enkele tientallen van kruisraketten voorziene voortuigen. Ze maken zelfs geen technische details openbaar die laten zien om wat voor wapen het dan precies zou gaan. Opvallend is ook dat Amerikaanse analisten, diplomaten en militairen evenmin kunnen verklaren waarom Rusland heimelijk een beperkt aantal verboden wapens zou willen ontwikkelen. Het risico voor Rusland is namelijk groot. Een einde aan wapenafspraken geeft de rijke rivaal Amerika een vrijbrief om allerlei futuristische wapens te bouwen.

Gelijkwaardige wapens

Wel is het duidelijk dat er ook in Rusland zorgen bestaan over de Chinese raketten. In 2007 was het juist president Poetin die dreigde het INF op te zeggen, tenzij China zich er ook aan zou gaan houden. De Russische redenering leek erg op die van de Amerikaan Bolton. Landen in de buurt (zoals China, Iran en Noord-Korea) werken aan raketten die Rusland kunnen bereiken, terwijl het Kremlin daar geen gelijkwaardige wapens tegenover kan stellen.

De Russen doen ook niet erg hun best om de wereld van hun trouw aan het INF te overtuigen. Onlangs gaven de Russische strijdkrachten een persconferentie waarin ze de lanceerinstallatie toonden die volgens de Amerikanen twee raketten met een bereik ruim boven de 500 kilometer kan lanceren. Volgens de Russen zit het bereik net onder die grens. Maar de Russen lieten alleen de lanceerinstallatie zien en niet de raket, waardoor de presentatie weinig duidelijkheid bracht.

Om echt iets aan raketten voor de middellange afstand te hebben, moeten de VS ze op het grondgebied van bondgenoten in Azië en Europa plaatsen. Pas dan kunnen deze wapens China en Rusland bereiken. Veel landen tonen zich nog niet enthousiast, maar de Poolse president Andrzej Duda zei vorig jaar dat zijn land best een basis wil aanbieden.

Minister van buitenlandse zaken Jacek Czaputowicz bagatelliseerde de West-Europese zorgen over de opzegging van het verdrag door Trump. Rusland schendt de afspraken, dus waarom moet de Navo zich er dan wel aan houden?, zo redeneerde de minister.

De wens van Polen om Amerikaanse raketten op zijn grondgebied te hebben is verklaarbaar met een blik op de Koude Oorlog. Toen bestond de vrees dat de Sovjet-Unie een verrassingsaanval zou uitvoeren op West-Europa. Dat zou de Amerikanen voor de keuze plaatsen om dit te accepteren als voldongen feit, of met intercontinentale raketten een allesvernietigende kernoorlog uit te vechten waarbij het zelf ook ten onder zou gaan.

Om deze ‘ontkoppeling’ tussen de Europese en Amerikaanse veiligheid te voorkomen, plaatsten de Amerikanen kruisraketten in Europa en kregen Europese straaljagers de beschikking over Amerikaanse kernbommen. Eigenlijk wil Polen nu wat de West-Europeanen destijds ook hadden.

Schok

Voor veel politici in West-Europa komt een mogelijk einde van het verdrag wel als een schok. Secretaris-generaal van de Navo Jens Stoltenberg zei afgelopen december dat hij zich de maatschappelijke discussies over kruisraketten in de jaren zeventig en tachtig uit zijn jeugd nog goed herinnert. “Ik denk dat het een hele generatie van jonge politici heeft gevormd, zeker in Europa.” In Nederland demonstreerden in 1983 maar liefst 500.000 mensen in Den Haag tegen de plaatsing van Amerikaanse raketten.

De meeste Europese politici willen niet terug naar die tijd. In november riep de Tweede Kamer het kabinet op om alles in het werk te stellen het INF-verdrag overeind te houden. EU-buitenlandcoördinator Federica Mogherini zei toen ook dat zij zich weliswaar zorgen maakt over mogelijke Russische schendingen, maar dat een Amerikaanse opzegging van het verdrag geen oplossing biedt.

Dialoog

Maar een coherent plan van aanpak om het verdrag overeind te houden hebben de Europeanen niet. Nadat Trump in oktober al dreigde met opzegging, kwam Mogherini niet verder dan haar woordvoerder een verklaring te laten uitbrengen die Moskou en Washington oproept tot ‘dialoog’.

Europese regeringsleiders hebben het onderwerp ook niet besproken tijdens de laatste EU-top in december. Van concrete diplomatieke druk op het hoogste niveau richting Moskou dan wel Washington is dus nauwelijks sprake.

De Europese respons die er wel is, bestaat vooral uit een herhaald pleidooi voor internationale wapenbeheersing. De Duitse minister van buitenlandse zaken Heiko Maas pleitte in november om het INF juist uit te breiden naar een wereldwijd verdrag, zodat ook landen in het Midden-Oosten en Azië de ontwikkeling van raketten aan banden leggen. Maar deze landen lijken niet geneigd op verzoek van Berlijn hun met moeite verworven nieuwe wapens op te geven.

De Europese landen zitten daarmee in een lastig parket. Afgelopen december verklaarden alle Navo-bondgenoten dat zij de Amerikaanse analyse over Russische verboden wapens steunden. Minister van buitenlandse zaken Stef Blok liet de Tweede Kamer weten dat de Nederlandse inlichtingendiensten genoeg vertrouwelijk bewijs hebben gezien om ook zelf overtuigd te zijn van de Russische overtreding.

Als Nederland dat vindt kan het moeilijk al te fel ageren tegen een Amerikaanse terugtrekking uit het verdrag. Want als Europa de vermeende Russische overtreding ongestraft laat passeren, zouden alle internationale afspraken over wapenbeheersing aan betekenis verliezen.

Secretaris-generaal Stoltenberg heeft dan ook aangekondigd dat de Navo-leden tegenmaatregelen zullen nemen vanwege de Russische schending. Na de Amerikaanse opzegging van het INF wacht de bondgenoten de lastige taak hun uiteenlopende standpunten tot één antwoord te verenigen.

Lees ook: 

Kabinet doet te weinig om kernwapenverdrag te redden

Europese landen doen nog te weinig om een wapenverdrag tussen de Verenigde Staten en Rusland te redden, aldus een adviesorgaan van het kabinet. Volgens de Adviesraad Internationale Veiligheid (AIV) tikt de klok.

De nieuwe wapenwedloop lijkt meer het idee van havik Bolton dan van Trump

De laatste keer dat hij zich me echt zorgen maakte over een kernwapenwedloop was in 1982, schrijft James Kennedy. ‘Toen ik in mijn geboortedorp van deur tot deur ging met een petitie om voor een nuclear freeze te pleiten.’

Voor westerse militairen is de vuurkracht van de Russen even schrikken

Nederlandse militairen zitten sinds 2017 in Litouwen, om te helpen bij de afschrikking tegen Rusland. Het Russische leger was lang niet veel soeps, maar blijkt nu een geduchte tegenstander.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden