Vruchtbaar Afrika: meer mensen, meer strijd

Beeld Sander Soewargana

In veel Afrikaanse landen zal de bevolking de komende decennia nog flink groeien, waardoor basisbehoeften in de knel komen. Zoals het onderwijs, terwijl dat nu juist de sleutel is om de bevolkingsaanwas te beperken.

De wereldbevolking groeit, dat is een feit. Maar hoeveel mensen erbij komen, in welk tijdsbestek en waar precies ter wereld, dat zijn voorspellingen. Zelfs daar zijn echter ­zekerheden uit te halen. Eén daarvan is dat het continent Afrika in alle mogelijke scenario’s een centrale rol speelt.

Meer dan de helft van de verwachte groei van de wereldbevolking tussen nu en 2050 zal op het werelddeel Afrika plaatsvinden, nog specifieker sub-Sahara-Afrika. Gemiddeld genomen krijgen vrouwen in deze regio afgerond vijf kinderen – drie meer dan het gemiddelde in Europa. De populatie neemt daardoor snel toe. In veel Afrikaanse landen zal het inwoneraantal in de komende dertig jaar verdubbelen, al dan niet verdrievoudigen, blijkt uit een­medium prognose van de Verenigde Naties. Dit komt neer op een inwoneraantal van ruim 2,5 miljard in 2050 – bijna 1,3 miljard meer dan nu.

Zelfs al neemt het aantal geboorten per vrouw direct af, dan nog zal het aantal mensen in Afrika de ­komende decennia blijven toenemen. Dit komt door de leeftijdsstructuur van de ­bevolking, die heel jong is. De kinderen die vandaag leven, worden in de komende jaren ­volwassen. Omdat zij met zovelen zijn, zal het aantal nieuwe geboorten enorm stijgen. Ook als ze gemiddeld veel minder ­kinderen krijgen dan hun ouders.

Is dit reden voor paniek? “De snelheid van de bevolkingsgroei is zeker alarmerend”, vindt de Nigeriaanse demograaf Akinyinka Akinyoade van het Afrika Studiecentrum in Leiden. “Met een stabiele populatie kan een regering plannen maken voor de economie, de gezondheidszorg, het onderwijs. Maar als de bevolking zo fors en onvoorspelbaar toeneemt, wordt het steeds lastiger deze groeiende groep te voorzien van basisbehoeften.”

Zeven ­kinderen

Zeker Sahellanden als Mali, Niger en Tsjaad en een aantal landen in Centraal-Afrika als Congo – met een relatief laag inkomen en een hoog vruchtbaarheidscijfer – krijgen het zwaar, denkt onderzoekster Alisa Kaps van het Berlijn Instituut voor Bevolking en Ontwikkeling. In Niger krijgen vrouwen gemiddeld zeven ­kinderen, het hoogste aantal in de wereld.

De bevolkingsgroei maakt het voor deze en andere landen in sub-Sahara-Afrika steeds ­lastiger om alle monden te vullen. “Voedsel-zekerheid is nog steeds een groot probleem. De agriculturele sector is niet zo productief als die moet zijn om iedereen te kunnen voeden in de toekomst”, aldus Kaps. Wanneer de ­infrastructuur niet in hetzelfde tempo groeit als het aantal inwoners, zorgt dat ook voor ­problemen. Er ontstaat dan een groot tekort aan bijvoorbeeld scholen, goede gezondheidszorg, wegen en elektriciteitsnetwerken.

Beeld Sander Soewargana

Kaps: “In veel landen groeit het aantal kinderen veel sneller dan dat de regering scholen en leerkrachten kan aanbieden”. Bovendien zal het voor de groeiende generatie jongeren nog lastiger zijn een baan te vinden.

Dat er hierdoor meer onrust ontstaat in de regio, is volgens Kaps zeker een mogelijkheid. “Meer mensen betekent meer strijd om land, drinkwater, voedsel en andere middelen. Dat kan bijdragen aan conflict.” Het tekort aan ­deze essentiële middelen leidt al tot grootschalige migratiestromen, vooral op het Afrikaanse continent zelf. Wanneer landen overbelast raken door de grote toestroom vluchtelingen, kan dat voor spanningen zorgen.

Gezinsplanning

Het verschilt per land in hoeverre nationale overheden ingrijpen om deze negatieve gevolgen van bevolkingsgroei aan te pakken. “Eén ding hebben de meeste landen in Afrika ­gemeen: ze hebben een langetermijnvisie voor 2025 of 2030. Het blijft echter vaak bij die ­visie. Nu moeten ze het nog in de praktijk brengen”, zegt Akinyoade. Kaps ziet hetzelfde gebeuren: “Het staat formeel op de agenda, ook van de Afrikaanse Unie. Ze praten erover, maar ik kan niet zeggen of er echt wat van de plannen terechtkomt.”

Toch is het vruchtbaarheidscijfer (gemiddeld aantal geboren kinderen per vrouw) in ­alle ­landen in Afrika de laatste jaren gedaald, al gaat het in het ene land aanzienlijk sneller dan in het andere (zie kaders). Over het algemeen zijn er volgens Kaps drie belangrijke sectoren waaraan landen kunnen werken om de groei te verminderen: gezondheidszorg, onderwijs en banen.

Zo neemt het aantal geboorten af wanneer vrouwen betere zorg en informatie krijgen over voorbehoedsmiddelen. Het klinkt misschien tegenstrijdig, maar wanneer er ­minder kinderen vroegtijdig overlijden door verbeterde gezondheidszorg, neemt het aantal kinderen over het algemeen – met enige ­vertraging – af. Dit komt doordat gezinnen meer zekerheid hebben dat hun kinderen ­blijven leven.

Wat onderwijs betreft is de algemene theorie dat meisjes later seksueel actief zijn en trouwen wanneer zij langer naar school gaan. Ook maken zij hierdoor beter geïnformeerde beslissingen over het aantal kinderen dat zij willen krijgen, en hebben zij vanwege hun opleiding meer carrièremogelijkheden dan alleen het moederschap. Meer banen betekent meer inkomsten, waardoor ouders op latere leeftijd minder afhankelijk zijn van een groot aantal kinderen om voor hen te zorgen.

Gezinsplanning is volgens veel demografen de ultieme oplossing. Akinyoade heeft daar in de Afrikaanse context echter zijn twijfels bij. “Het krijgen van kinderen is in veel Afrikaanse landen een privéaangelegenheid van de ­ouders. Als overheid hoor je je daar niet mee te bemoeien.” Het stellen van eisen, zoals een kinderquotum in China, werkt volgens de ­demograaf niet. “De regering moet op andere manieren de discussie over de gezinsgrootte binnen de families zelf zien aan te wakkeren.” Dit kan volgens hem bijvoorbeeld door alleen subsidies of voordelen te geven aan gezinnen met een maximaal aantal kinderen.

Als het landen in Afrika lukt hun populatie terug te dringen, kunnen ze uiteindelijk ­profiteren van het zogenoemde ‘demografisch dividend’. De bevolking op het continent is nu nog relatief jong: ruim 40 procent is onder de 15 jaar oud, 19 procent is tussen de ­15 en 24 jaar oud, aldus cijfers van de VN. De verwachting is dat deze leeftijdscategorieën over de ­jaren afnemen, terwijl de beroepsbevolking ­alleen maar toeneemt. Als er voor deze ­werkenden genoeg mogelijkheden zijn om een baan te vinden, levert dat veel kansen op voor economische groei. Een vereiste voor succes is wel dat de overheid en private bedrijven ­investeren in onderwijs en banen.

Ghana

Vruchtbaarheidscijfers door de jaren heen (gemiddeld aantal geboren kinderen per vrouw)

1990-1995: 5.34
2015-2020: 3.89
2045-2050: 2.79

Beeld Sander Soewargana

Nadenken over het inperken van het aantal geboortes doet de Ghanese overheid al vanaf de jaren zestig, maar pas vanaf de jaren negentig komt er van die ideeën ook iets terecht. Langzaam maar zeker nam het aantal klinieken toe waar informatie werd verstrekt over gezinsplanning en voorbehoedsmiddelen. Ook al verliep de aanschaf en distributie niet altijd vlekkeloos, kennis over anticonceptie is daardoor wel redelijk universeel in Ghana. Door middel van verschillende campagnes probeerde de overheid zaken als sterilisatie aan te kaarten. Vanaf 2008 wordt moederzorg vergoed door de nationale ziektekostenverzekering. Verschillende ngo’s en de Wereldgezondheidsorganisatie steunen de Ghanese overheid via hun eigen initiatieven.

Kenia

Vruchtbaarheidscijfers door de jaren heen

1990-1995: 5.65
2015-2020: 3.77
2045-2050: 2.61

Beeld Sander Soewargana

De Keniaanse politiek maakte zich in de jaren tachtig en negentig al sterk om het geboortecijfer omlaag te krijgen. Mede dankzij de financiële en technische hulp van ontwikkelingsorganisaties nam het aantal geboortes snel af. De aandacht voor kleine gezinnen en anticonceptie werd door de internationale gemeenschap toegejuicht. In de jaren negentig kreeg dit ‘succesverhaal’ een wending toen politieke spanningen toenamen. In deze turbulente tijd kregen religieuze conservatieve groepen en ‘pro-leven’ aanhangers de overhand. Politici lieten zich daardoor minder snel uit over het terugdringen van het vruchtbaarheidscijfer. Een jaar of tien geleden werd er nieuw leven geblazen in de programma’s voor gezinsplanning met nieuwe beleidsplannen voor de komende jaren.

Rwanda

Vruchtbaarheidscijfers door de jaren heen

1990-1995: 6.55
2015-2020: 3.78
2045-2050: 2.37

Beeld Sander Soewargana

Verschillende Rwandese politici hebben de afgelopen jaren gepleit voor een strenge driekindspolitiek. Rwanda is hiermee het eerste land in Afrika dat zulke wetten voorstelt om de omvang van gezinnen te beperken. De plannen zijn echter nog geen werkelijkheid. Hoewel het land veel van zijn zorgpersoneel en infrastructuur verloor tijdens de genocide in de jaren negentig, heeft de regering sindsdien – met nieuwe gezondheidsklinieken, mediacampagnes en trainingen over moderne anticonceptiemiddelen – geprobeerd gezinsplanning prioriteit nummer 1 te maken. De inzet van traditionele leiders moet ervoor zorgen dat het programma ook aanslaat in de meer afgelegen gebieden. Het budget voor gezinsplanningsactiviteiten is verhoogt en er zijn nieuwe donorafspraken gemaakt met ngo’s.

Niger

Vruchtbaarheidscijfers door de jaren heen

1990-1995: 7.75 
2015-2020: 7.15
2045-2050: 4.79

Beeld Sander Soewargana

De regering van Niger slaat de laatste jaren alarm over het enorm hoge geboortecijfer van het land. Maar de gratis voorbehoedsmiddelen, voorlichtingsprogramma’s en scholen speciaal opgericht om mannen te leren over gezinsplanning, lijken niet aan te slaan bij de bevolking.

Volgens demografen heeft dit verschillende oorzaken. Religieuze voorschriften van de conservatieve islam moedigen volgelingen aan zo veel mogelijk kinderen te krijgen. Het hebben van een groot, polygaam gezin biedt daarnaast veel status, vooral voor mannen. Ook het hoge sterftecijfer onder jonge kinderen, de grote afhankelijkheid van kinderen om op het land te werken en het gebrek aan scholing van vrouwen dragen bij aan het hoge aantal kindergeboortes.

Tanzania

Vruchtbaarheidscijfers door de jaren heen

1990-1995: 6.05  
2015-2020: 4.92
2045-2050: 3.44

Als het aan de president van Tanzania ligt, heeft het land juist meer en niet minder mensen nodig. Begin september uitte John Magufuli zijn twijfels over gezinsplanning, tegen het beleid van het ministerie van gezondheid in. “Als je genoeg te eten heb, beval dan van zo veel kinderen als je kan”, is zijn credo.

Beeld Sander Soewargana

Vrouwen moeten volgens de president stoppen met het gebruik van anticonceptie. Een reclamespotje van een Amerikaanse ngo over geboorteplanning heeft hij per direct uit de lucht gehaald. Vorig jaar stelde hij zelfs voor dat zwangere schoolmeisjes niet meer naar school mogen na hun bevalling. 

Lees ook: 

Afrikaanse vrouw moet aan de pil

Afrika is wat bevolking betreft het snelst groeiende continent. Inmiddels zijn er naar schatting een miljard Afrikanen. Tijdens een top van de Afrikaanse Unie onderstreepten staatshoofden deze week het belang van geboortebeperking. Maar religie, traditie en armoede werpen hindernissen op.

Er komen steeds meer mensen op aarde, denken we. Maar nu de feiten

De wereldbevolking groeit en al die extra mensen willen hiernaartoe. Dat is het heersende idee. Klopt dat wel?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden