'Vrouwen zijn betere leiders, ze durven risico's te nemen'

Haar termijn als eerste vrouwelijke staatshoofd van Malawi eindigde in mineur, toch noemt Joyce Banda (64) haar presidentschap een succes. 'Toen ik aantrad, was het land bijna failliet.'

Een flinke emancipatiegolf leek zich uit te rollen over het Afrikaanse politieke landschap. Nadat Ellen Johnson Sirleaf (Liberia) in 2006 tot eerste vrouwelijke staatshoofd van Afrika werd gekozen, werd Joyce Banda (Malawi) in 2012 de tweede. Als vicepresident nam ze het over van de plotseling overleden, spilzieke autocraat Bingu wa Mutharika. Enkele maanden later werd de Zuid-Afrikaanse Nkosazana Dlamini-Zuma de eerste vrouwelijke voorzitter van de Afrikaanse Unie.

Inmiddels blijkt Dlamini-Zuma als boegbeeld van de Afrikaanse Unie niet erg zichtbaar. Sirleaf, die het fragiele Liberia nu door de ebolacrisis moet loodsen, kan dezer dagen enkel op kritiek rekenen. En Banda's tweejarige termijn, die als frisse wind werd verwelkomd vanwege haar anti-corruptieplannen, eindigde dit jaar in schandalen.

Banda, die vorige week in Amsterdam was, werd zelf beticht van corruptie. Inmiddels is ze daarvan vrijgepleit, maar haar reputatie werd geschaad. Bij de chaotische verkiezingen in mei, die zowel mensenrechtenorganisaties in Malawi als Banda frauduleus noemen, verloor ze van Peter Mutharika. De broer van haar voorganger.

Het leek even zo hoopvol. Wat is er volgens u aan de hand met de vrouwenemancipatie in Afrika?

"Ik heb geen idee, maar het gaat slechter. Niet alleen is er nu nog maar één vrouwelijke president in Afrika, in Malawi is het aantal vrouwelijke parlementariërs gedaald van 145 in mijn tijd naar negentig nu. Ze zagen hoe ik door het slijk ben gehaald en lijken te denken: ik wil dat niet meemaken. Inmiddels ben ik vrijgepleit van de corruptie-aantijgingen door mijn politieke tegenstanders, maar nu is mijn zoon doelwit. Ik leverde 30 procent van mijn salaris in voor de armen, en nog was het niet goed. Naast steun van vrouwen die ik heb geholpen, kreeg ik van andere vrouwen juist de meeste laster te verduren."

Vrouwen zijn niet solidair met elkaar?

"Het moddergooien kwam vooral van vrouwelijke columnisten en politici. Dat noem ik altijd 'mannen tegen vrouwen, via vrouwen.' Vrouwen laten zich gebruiken door mannen omdat ze hopen op betere posities. Als vrouwen de economische middelen zouden hebben om elkaar te steunen, zou dat niet hoeven. Ook moeten we mannen durven betrekken bij onze emancipatie. Maar eerst moeten we geloven in onze gezamenlijke kracht. Vrouwen zijn elkaars ergste vijand."

Als dat zo is, waarom zei u in uw toespraak op de Afrikadag dan dat er meer vrouwelijke leiders nodig zijn?

"Meer dan de helft van de wereld bestaat uit vrouwen, en de andere helft komt voort uit vrouwen. Dan moet je toch in vrouwen investeren om als geheel vooruit te komen? En ik geloof echt dat vrouwen betere leiders zouden zijn omdat ze meer risico's durven te nemen dan de gevestigde leden van de boys club."

U heeft risico's genomen met een waslijst aan forse maatregelen: een groot corruptieonderzoek om bevroren donorgelden weer los te krijgen, ontslag van de politiechef na dodelijke universiteitsdemonstraties, de verkoop van de presidentiële privéjet en Mercedessen, ontbinding van het kabinet, devaluatie van de lokale munt, het bespreekbaar maken van homorechten en de belofte om door het Internationaal Strafhof gezochte Afrikaanse staatshoofden op te pakken als ze Malawi bezoeken. Was het té vooruitstrevend?

"Toen ik aantrad was er nog maar voor een week geld om het land te runnen. Onze economie zat aan de grond. Devaluatie van de munt zou een half jaar veel pijn doen, daarna plukte iedereen er de vruchten van. Toen ik begon was er een brandstofcrisis, toen ik wegging niet meer. De moeder- en kindsterfte bij geboortes is van 670 per jaar gedaald naar 460. Mijn presidentschap was een succes. Misschien was het veel tegelijk, maar ik moest mijn tijd nuttig gebruiken."

Was de rel met superster Madonna, die twee kinderen uit Malawi adopteerde en een aanvaring met u kreeg rond de onvoltooide bouw van meisjesscholen, ook nuttig?

"Daar wil ik niets over kwijt. Ik wil alleen zeggen dat iedereen, supersterren niet uitgezonderd, zich aan de wet moet houden."

Vanwege de dood van uw voorganger werd u een 'toevallige president' genoemd. Steekt dat?

"In tegenstelling tot andere landen wordt in Malawi de vicepresident ook gekozen. Dus dat klopt niet. Ik heb een enorme achterban bij plattelandsvrouwen. De weerstand tegen mij kwam vanuit de steden, waar weinig vrouwen wonen. Verhalen dat ik plattelandsvrouwen omkocht met koeien en woningen om dit jaar de verkiezingen te winnen, zijn onzin. Dat werd met privaat geld betaald en die steun gaf ik ze al jaren. Mijn presidentschap had een lange aanloop; parlementariër, minister van emancipatie, minister van buitenlandse zaken, vicepresident. Ik moest vroeg zelfstandig worden omdat mijn moeder buitenshuis werkte, erg bijzonder voor die tijd. Mijn vader nam me weleens mee naar de hoofdstad Lilongwe. Hij liet me dan altijd het balkon van de presidentswoning zien, waar de president en zijn vrouw thee dronken. Geen idee waarom. Maar dat ik daar later zelf thee zou drinken, heeft met toeval niks te maken."

Wilt u terugkomen in de politiek?

"Nee. Er is leven na het hoogste ambt. En dat leven is een stuk vrediger. Het is een ruige rit geweest; deuren openen is niet makkelijk. Mijn stichting, die ik zestien jaar geleden heb opgericht, houdt me nu volledig bezig. Maar ik wil ook vrouwelijke politici helpen. Want hoewel het al moeilijk is om op leidinggevende politieke posities te komen, moeten vrouwen elkaar ook steunen om op die posities te blijven."

undefined

Wie is Joyce Banda?

Voordat Joyce Hilda Ntila (1950) bekend werd als vrouwenactivist en politica, was ze een secretaresse en jonge moeder in een slecht huwelijk. Vanwege huiselijk geweld ging ze met haar drie kinderen weg bij haar man. Later trouwde ze met opperrechter Richard Banda, met wie ze nog twee kinderen kreeg. Ze werd zakenvrouw en richtte verenigingen op voor plattelands- en zakenvrouwen. Als minister van emancipatie streed ze voor een wet tegen huiselijk geweld. Toen ze in 2012 president werd, noemde het Amerikaanse tijdschrift Forbes haar de 'machtigste vrouw van Afrika'. Met haar Joyce Banda Foundation zet zij zich in voor kinderen, wezen en vrouwen.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden