Review

'Vrouwen, vertrouwt op uw verstand!'

Iedere beschouwing over 19de-eeuwse Britse schrijfsters moet in de 18de eeuw beginnen. Ten eerste omdat geen enkele periode met een eeuwwisseling begint of ophoudt, ten tweede omdat de beroemdste auteurs uit het begin van de 19de eeuw in de 18de eeuw geboren werden, en ten derde omdat Jane Austen, die bijna iedereen automatisch met de 19de eeuw associeert, het eerste ontwerp van haar eerste roman, 'Pride and Prejudice', in 1796 schreef. Die titel had ze niet uit de lucht geplukt. 'Pride and Prejudice': met die woorden eindigt een roman van een schrijfster die grote delen van beide eeuwen bewust heeft meegemaakt: Fanny Burney.

Burney leefde van 1752 tot 1840, en wordt beschouwd als de vernieuwer van de Engelse roman. In haar boeken dient zich de satirische toon aan die ook Austen beroemd zou maken. Anders dan haar voorgangers Henry Fielding en Tobias Smollett hield Burney niet van sentimentaliteiten en had ze meer vertrouwen in het verstand dan in het gevoel. Realisme stond hoog in haar vaandel en ze had, net als haar opvolgster, een neus voor het absurde. Haar romans, toneelstukken, gedichten, brieven en dagboeken vallen op door enorm psychologisch inzicht, een kritische blik, humor en een groot relativeringsvermogen. Dr Johnson was een van haar grootste bewonderaars en Virginia Woolf noemde haar 'de moeder van de Engelse fictie'. Wie de 19de-eeuwse Britse literatuur wil kennen, kan niet om Burney heen.

Fanny Burney, dochter van de musicus Charles Burney en zijn vrouw Esther, maakte als kind een stille, timide indruk. Maar ze had een sterke wil. Toen ze vijftien was, verbrandde ze in een vlaag van zelfhaat al haar schrijfsels. Meteen daarna begon ze opnieuw te schrijven. De vernietiging van haar eerste verhalen had, zoals ze later vertelde, te maken met haar verlangen anders te zijn dan haar tijdgenoten. Dat 'anders' sloeg zowel op de stijl van haar boeken als op de inhoud. Aan de ene kant wilde ze gewone, dagelijkse conversaties weergeven. Aan de andere kant wilde ze haar lezers duidelijk maken dat de mens altijd meer gebaat is bij rationele beslissingen dan bij emotionele. Zelfstandigheid stond hoog in haar vaandel. ,,Hoe weinig tijd is er nodig om voor eeuwig een einde aan de vrijheid van een vrouw te maken'', schreef ze in haar dagboek nadat ze als zestienjarige een huwelijksinzegening had bijgewoond. Haar ideeën over het huwelijk veranderden niet bij het ouder worden, en haar kritiek op de ondergeschikte positie van vrouwen komt niet alleen in haar persoonlijke notities tot uitdrukking. In de roman 'Cecilia' uit 1782 leert de gelijknamige heldin hoe belangrijk het is een onafhankelijk leven te leiden, en een van de personages uit 'The Wanderer' geeft haar vriendin het volgende advies: ,,Zet je vooroordelen overboord, (...) denk eraan dat je een actief menselijk wezen bent, en dan zullen al je VROUWELIJKE PROBLEMEN verdwijnen in de opgeblazen lucht waarin ze ooit tot stand gekomen zijn.'' Haar eerste boek, 'Evelina', publiceerde Burney in 1778 onder pseudoniem. Het was onmiddellijk een succes, en twee jaar later verscheen het in Amsterdam in een Nederlandse vertaling. Evelina balanceert nog tussen twee tijdperken. De vorm is traditioneel; net als Samuel Richardsons 'Pamela' uit 1740 is 'Evelina' een briefroman. Maar hoewel ook het onderwerp van beide romans -jong meisje moet haar weg vinden in een leven vol gevaren- overeenkomt, is Burney's boek veel moderner dan dat van Richardson. Zijn heldin vindt het geluk door coûte que coûte haar seksuele eer te verdedigen, terwijl de hare alle hindernissen overwint dankzij zelfonderzoek en morele en intellectuele groei. 'Evelina' heeft daarom een frisheid die in 'Pamela' ontbreekt, en is bovendien veel realistischer. In vergelijking met Evelina is Pamela een veredelde kasteelroman - geestig en spannend, maar niet bepaald opbouwend en bevrijdend. Ook Evelina is geestig en spannend. Maar het is een ontwikkelingsroman die tot denken aanzet, ook nu nog.

Lees Burney's eersteling en je begrijp waar Austen haar inspiratie vandaan haalde. Net als Evelina moeten Austens heldinnen hun door angst en naïviteit gevoede vooroordelen en principes overboord zetten om zichzelf en hun omgeving gelukkig te kunnen maken. En hoewel Austen het genre verfijnde door meer ironie toe te voegen en minder nadruk op de moraal te leggen, staan ook in haar romans, net als in die van Burney, de intellectuele groei en onafhankelijkheid van haar helden en heldinnen centraal.

Burney was niet de enige 18de-eeuwse schrijfster die tegen de intellectuele en materiële onzelfstandigheid van vrouwen ageerde. Mary Wollstonecraft, de schrijfster van 'A Vindication on the Rights of Women', was haar tijdgenote en hoewel Burney Wollstonecrafts ideeën veel te radicaal vond, deelden ze dezelfde opvattingen over mentale onafhankelijkheid en eigen verantwoordelijkheid.

Toch kun je Burney's opvattingen over de positie van vrouwen niet vergelijken met die van feministen uit bijvoorbeeld de jaren zeventig en tachtig van de vorige eeuw. Van verheerlijking van zogenaamde vrouwelijke eigenschappen is in Burney's boeken geen sprake. Integendeel, in haar toneelstuk 'The Witlings' drijft ze de spot met vrouwen die zich al te zeer willen onderscheiden van mannen. Je kunt haar standpunt daarom beter emancipatoir dan feministisch noemen.

Burney en Wollstonecraft waren geen profeten. Bovendien werd Wollstonecrafts ideeëngoed na haar dood al snel vergeten, door toedoen van onder anderen haar dochter, Mary Shelley, de schrijfster van 'Frankenstein'. Burney's ideale vrouw, die haar weg vond tot in 'Middlemarch' van George Eliot en 'Jane Eyre' van Charlotte Brontë, veranderde in de tweede helft van de 19de eeuw van een zelfstandig wezen tot een weliswaar weldenkende, maar hoogst onderdanige voetveeg: the angel in the house.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden