Interview

Vrouwen staan dichter bij de natuur

De nieuwe roman van Annie Proulx 'Schorshuiden' is een pamflet voor natuurherstel. Beeld patrick kehou

Annie Proulx schrijft meestal over het platteland en de ruige natuur. Haar nieuwe roman 'Schorshuiden', over een ondernemersfamilie die trotse bomen kapt en verhandelt, is een pamflet voor natuurherstel.

Haar romans en verhalen spelen zich vrijwel zonder uitzondering af op het platteland of in de ruige natuur, en haar personages zijn vooral doodgewone sappelaars die die het hoofd financieel en emotioneel maar boven water moeten zien te houden. De stad is bepaald niet haar biotoop. Jaren geleden sprak ik haar in Amsterdam en nu ontmoet ik Annie Proulx in New York, op Manhattan, een door Nederlanders aan Indiaanse stammen ontfutselde klomp steen. De Nederlandse vertaling van haar jongste grote roman is verschenen: 'Schorshuiden', een verhaal dat 300 jaar omspant en de teloorgang van het Noord-Amerikaanse woud tot onderwerp heeft.

Ze heeft het appartement voor een paar weken geleend van een verre kennis omdat ze onderzoek doet dat haar naar de Public Library in New York voerde. Er dringt weinig licht in door, het is volgepropt met dikke meubels en Perzische tapijten, en van alle kanten staren ons foto's en andere familieherinneringen aan. Hier en daar een decoratief boek. Het past totaal niet bij haar. Ze is inmiddels 81 maar nog altijd verknocht aan het buitenleven en aan ruimte. 'Schorshuiden' is een pleidooi voor natuurbescherming en herstel, het is een pamflet van 800 pagina's, een intrigerend en avontuurlijk relaas over het rooien van het bos en de gevolgen daarvan. Ik vertel haar dat de rauwe klank van de Nederlandse titel zo goed overeenkomt met de inhoud van het boek. Ze is vooral blij dat het woord niet bestaat in het Nederlands maar perfect begrijpelijk is, net als in het Engels. In Duitsland mocht dat niet. Daar werd het 'Aus hartem Holz'. Jaren geleden begon ze met het verzamelen van het materiaal, van gegevens.

"Dat is nou net de lol van schrijven. Ik hou van details, ik wil graag weten hoe dingen werken, wat de beste bijl was in 1693. Ik hou meer van plaatsen en dingen dan van mensen."

De oorsprong van het boek ligt in haar jeugd, die ze doorbracht in het noordwesten van Amerika. In haar familie was veel kennis over bomen en planten. Het woud hoorde bij haar. Pas later besefte ze dat het bos een schaduw was van het oerbos dat de kolonisten aantroffen. Met twee arme contractarbeiders die uit Frankrijk werden aangevoerd in 1693 (ook de voorouders van Proulx hebben Franse wortels) begint het epische verhaal.

Charles Duquet wordt de stamvader van een ondernemersfamilie die zoveel mogelijk winst maakt uit het kappen, verzagen en verhandelen van zoveel mogelijk schitterende, trotse bomen.

René Sel trouwt met een Miqmaq-vrouw en zet daarmee het verhaal in gang van uitgebuite indianen die veel kennis hebben van het bos maar gedwongen worden hun werkkracht en hun leven te geven voor de winst van de ondernemers. We gaan van generatie naar generatie, inclusief een Nederlandse zijtak.

Allemaal historisch

Proulx las - vanwege de houthandel - over de Nederlandse scheepsbouw in de 17de eeuw en over de moedernegotie die graan en hout uit de Baltische streken en de Oostzee haalde en vervoerde en verwerkte en verder verhandelde, daarmee gigantische winsten behalend. Ze raakte geïntrigeerd door de handel in percelen bosgrond, een sinistere business, allemaal onderdelen van de geschiedenis "waar nog niet voldoende met een stok in was geprikt". De tijd schrijdt voort met enorme passen, de dood maait om de haverklap met een korte slag een personage uit het verhaal in een reeks bizarre en gewelddadige sterfgevallen. "Allemaal historisch!", zegt Proulx, niet zonder trots.

Ze wilde eerst een boek schrijven over klimaatverandering, maar dat onderwerp was te groot en te ongrijpbaar om in een roman te vangen. Het kappen van het bos is onderdeel van het klimaatprobleem, en zeker een onderdeel waar de menselijke invloed van vaststaat. Begon het nog als een avontuur in hebzucht en ondernemingszin zonder een idee van de gevolgen op lange termijn, inmiddels weten we beter. "Ik schreef vanuit een soort verwondering om de holistische vorm van het woud, het ademende leven ervan, en verwondering over de mens. Waarom zien we niet dat we onze eigen benen afzagen, waarom weigeren we naar de lange termijn te kijken?"

We hebben 7 miljard mensen te voeden en te huisvesten, het merendeel daarvan is arm en sommigen zijn genoodzaakt het bos te kappen voor een mager bestaan. Wat zeggen we tegen hen? Haar antwoord is dat we moeten leren delen, armoede uitbannen, maar dat we dat ook al niet kunnen. De mensheid is duidelijk niet haar grote liefde. Toch dringt aan het eind van het boek bijna ongemerkt een sprankje hoop door, als een zonnestraal op een open plek. De laatste nakomeling van René Sel doet belangrijk wetenschappelijk onderzoek naar het herstel van het bos en het behoud van de natuurlijke habitat. Ze doet wat ze moet doen.

Zoals Annie Proulx door te schrijven doet wat ze moet doen. Maar het etiket 'activist' verwerpt ze. Ze wil alleen maar laten zien hoe dingen werken.

De laatste telg van de Sel-familie heeft de "vrouwelijke neiging de schade die de mens heeft toegebracht aan de natuur te herstellen." Zijn vrouwen beter in staat het evenwicht te bewaren, kunnen we beter vrouwelijke leiders kiezen?

"Vroeger", zegt Proulx, "zou ik dat onzin hebben gevonden. Maar nu weet ik dat niet meer zo zeker. Vrouwen staan vanwege hun vermogen kinderen te baren dichter bij de natuur, ervaren de natuur anders dan mannen. Vrouwen weten van tuinieren en zaaien en laten groeien. Mannen leven in boardrooms en kantoren."

En de dames Thatcher, May, Clinton en Merkel dan? Ze lacht. "Die zijn opzettelijk blind."

Ze heeft een duidelijke afkeer van macht en grote bedrijven, 'a great pile of shit', maar snapt wel dat vrouwen ook daar moeten doordringen om de macht om te buigen. Enigszins neerslachtig erkent ze dat er misschien toch wel iets vrouwelijks kan zitten in het breien van een bureaucratie met veel ritsen en zakken. Als tegenwicht voor een al te optimistisch feminisme vertelt ze dat ze het boek eigenlijk had willen eindigen met een gruwelijk verhaal over een machtige, rijke vrouw op Sumatra die de kostbaarste en zeldzaamste bomen stroopte op een afgelegen deel van het eiland en daar rigoureus voor moordde. Een jaar of tien geleden nog maar. Helaas kon ze niet naar Sumatra komen om met eigen ogen de omgeving te zien, en ze schrijft niet over een plaats die ze niet zelf heeft bezocht.

Na die apotheose voorzag ze een apocalyptisch einde. Maar haar redacteur haalde haar over de klap wat minder hard aan te laten komen en de lezer wat lucht te gunnen.

Provocatie

In de grote strijd tussen 'beschaving' en 'natuur' zal de mens net als iedere andere soort uiteindelijk uitsterven, misschien door eigen hand. Daar zijn we het over eens. Annie Proulx is er niet rouwig om. Schorshuiden is in haar eigen woorden: 'een provocatie'. Een uitdaging om na te denken. Intussen is ze realistisch genoeg om te weten dat een roman hoogstzelden in staat is een ontwikkeling te stoppen en terug te draaien. Ze is zich bewust van de futiliteit van haar poging, maar kan niet anders. De ontwikkelingen in de wereld neemt ze waar met een zekere afstandelijke fascinatie. "Zoals je vol afgrijzen naar een brand kijkt." Dat klinkt misschien wat somber, maar als ik haar vraag naar haar stemming, of ze berustend is, bang, of boos, dan veert ze op. Haar wakkere ogen achter haar bril kijken me priemend aan. Ze is vooral eindeloos nieuwsgierig.

Ze heeft op veel verschillende plaatsen gewoond. 'Moving on' noemt ze het. De rusteloosheid kleeft aan haar. In Wyoming bouwde ze een huis op een afgelegen plaats. Ze schreef er het bijzondere 'Birdcloud' over. De plaatselijke bevolking in Wyoming is over het algemeen conservatief en niet geneigd de natuur boven winst te stellen. Hoewel ze heeft geprobeerd zich in hun standpunt te verplaatsen, deden ze dat omgekeerd niet. Er werd gewoon niet over gesproken. 'Birdcloud' was een schitterende ranch, zij het te ver weg van voorzieningen. Eenzaam voelde ze zich nooit, maar vier uur rijden naar de tandarts en twee uur naar een behoorlijke supermarkt was wel erg onhandig. In de winter was ze praktisch onbereikbaar vanwege de genadeloze sneeuwstormen. En bovendien had ze er genoeg van het loodzware toegangshek telkens weer te moeten openen en sluiten. Wim Brands bezocht haar daar een paar jaar geleden en maakte er een reportage over die nog altijd op You Tube te vinden is. "Toen ik hoorde over zijn tragische dood heb ik een tijdlang een foto van hem aan de muur gehangen", zegt Proulx.

Haar volgende pleisterplaats was een huis in het red cedar forest in de staat Washington. "De ironie wilde dat ik me daar voortdurend ziek voelde: ik bleek allergisch te zijn voor de rode ceders. Voor bomen!" Nu trekt ze verder naar een huis aan de kust bij Seattle.

Of ze de jaren niet voelt tellen? Het lijf is wat stijf nu, omdat ze vanwege die allergie te weinig beweging kreeg, maar mentaal is ze sterk. Ze verheugt zich erop weer lange wandelingen te kunnen maken. De dokter zegt dat ze heel oud wordt. Alleen moet ze een staaroperatie ondergaan, waar ze tegenop ziet. Ik stel haar gerust met mijn eigen ervaring. Fluitje van een cent, en de wereld gaat weer voor je open.

Terug naar het werk. Milan Kundera zegt romans te schrijven om te ontdekken wat alleen de roman ontdekken kan. Ook Proulx is ervan overtuigd dat een roman een bijzonder soort kennis overdraagt, een kennis van complexe relaties, van verborgen waarheden, een wereld van ongezochte vondsten. Ze wordt gedreven door de behoefte te ontdekken, te leren, een vaag idee na te jagen totdat ze het in haar greep heeft, erin is doorgedrongen; dat is soms zelfs een zo intense daad, dat ze terugschrikt. Zo heeft ze een personage aan het begin van Schorshuiden gekortwiekt. De religieuze fanaticus die ze van de man was gaan maken en die haar angst en afkeer inboezemde, hield het verhaal op.

Met groot enthousiasme vertelt ze over haar nieuwe onderzoek: alles weten over de streek waar ze nu gaat wonen, een streek die letterlijk onder grote spanning staat. Er zijn actieve vulkanen zoals Mount St. Helens, Mount Baker en Mount Rainier, er ligt een geologisch breukvlak onder. Een marinebasis met nucleaire onderzeeërs in de buurt. Er kan van alles gebeuren. Ze klinkt bij voorbaat opgewonden. Als ze zou kunnen kiezen tussen langzaam sterven in een ziekenhuisbed, gekoppeld aan allerlei apparaten en onderhevig aan zinloze behandelingen om het broze leven te rekken, en de plotselinge dood in de heftige knal van een aardbeving of de machtige eruptie van een vulkaan, een dood door de vernietigende krachten van de natuur, dan wist ze het wel. Whammmm!

Patrick Kehou

Annie Proulx (1935) is een internationaal gevierde en gelauwerde schrijfster van romans, korte verhalen en journalistiek proza. Ze kreeg grote bekendheid door 'The Shipping News', verfilmd met Kevin Spacey, en 'Brokeback Mountain', ook een prijswinnende film en opera. 'Barkskins', haar laatste roman is nu in Nederlandse vertaling verschenen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden