Vrouwen met fouten

Twee seizoenen geleden definieerde Jann Ruyters een nieuw type complexe tv-heldin. Nu 'House of Cards' weer begint vraagt ze zich af waarom het publiek nog niet klaar is voor deze gemankeerde heldinnen.

Een vriendin vertelde laatst dat ze was afgehaakt bij 'Homeland' omdat ze Carrie niet meer trok. Carrie niet meer trok? CIA-agente Carrie Mathison is nu al vier tv-seizoenen op zoek naar moslimterroristen die de VS bedreigen. De terreur bedreigt niet alleen de VS maar ook Carrie's eigen geestelijke gezondheid - die vlug in het geding is omdat ze lijdt aan een bipolaire stoornis en af en toe weigert haar lithium te slikken. Als Carrie zelf meent dat ze zonder medicijnen scherper denkt dan heeft ze daar meestal gelijk in, ze verliest alleen ook haar gevoel voor verhoudingen.

Dat kan leiden tot hysterische taferelen in het ziekenhuis omdat ze dringend op zoek is naar een pen, maar ook tot het bijna vermoorden van haar baby en tot het verleiden van een onschuldige minderjarige op zoek naar informatie. Bipolaire ervaringsdeskundigen schreven al in stukken in de krant dat het uit het leven gegrepen is, die manische dwingelandij, zo'n genie dat alles doorziet maar daarbij ook praktische én morele grenzen uit het oog verliest. Het maakt je extra betrokken bij Carrie Mathisons wel en wee omdat ze zo slim, niet bang én onbetrouwbaar is.

Het is bovendien een heerlijke rol van actrice Claire Danes die zich met huid en haar - tranen, grimassen, verwilderde oogopslag - in de labiele Carrie heeft gestort. Het leverde Danes tot nog toe een Emmy en twee Golden Globes op, en een geestige fansite op internet: de Claire Danes Cryface Project (whenever Claire Danes cries on film we document it!) waarop talloze plaatjes van een steeds weer anders vertwijfelde Claire Danes te vinden zijn, de meeste als Carrie.

Als complexe heldin die zowel weerzin als bewondering oproept staat Carrie Mathison niet op zichzelf. Vrouwen met fouten die een ingewikkelde zaak toch tot een gelukkig einde weten te brengen: we zien ze als geheim agent, inspecteur, arts, politicus en daarnaast ook nog moeder, echtgenote, minnares. Wel zijn er meer psychiatrische stoornissen in omloop als het om de vrouwelijke speurders gaat: bipolair, autisme, posttraumatische stressstoornis ... En het gebeurt ook best wel eens dat de speurster getrouwd of anderszins verwant is aan de moordenaar.

Maar die typisch vrouwelijke zwaktes mag je ook als een emancipatoire verworvenheid zien. De tv-heldin is het rolmodel voorbij.

Vraag is alleen of het tv-publiek ook al helemaal klaar is voor die gemankeerde heldinnen. Een man komt met het kwaad nog steeds makkelijker weg, zo blijkt; mensen ergeren zich sneller en heviger aan vrouwen. Dat geldt voor echte vrouwen (de recente reacties op Eva Jinek of Yolanthe) maar ook verzonnen vrouwen. Mooi voorbeeld bood twee jaar terug het rumoer rond 'Breaking Bad', waarin de ernstig zieke scheikundeleraar Walt White zich tot drugsbaron en moordenaar ontwikkelde, maar de agressie van het tv-publiek zich op zijn vrouw Skyler White richtte. Zij was de brave echtgenote die haar man tegenwerkte in zijn criminele queeste. De aversie tegen de 'controlerende bitch' Skyler leidde tot door tienduizenden tv-kijkers gelikete anti-Skyler-pagina's op Facebook (de ene I hate Skyler, en de ander Fuck Skyler White) en tot dreigementen richting de actrice op internet. Terwijl moordenaar Walt vrolijk werd aangemoedigd door de fanschare, maakten de kijkers Skyler liefst een kopje kleiner; ze werd een zeur genoemd, een blok aan zijn been, een irritante trut.

Uiteindelijk schreef actrice Anna Gunn zelf een stuk in The New York Times. Ze herinnerde aan Betty Draper ('Mad Men') en Carmela Soprano ('The Soprano's') die eerder ook veel aversie opriepen. "Omdat Skyler niet beantwoordde aan het ideaal van de archetypische stand-by-your-man-vrouw werd ze een rorschachtest (psychologische test met inktvlekken, red.) voor de samenleving; een figuur waaraan je de heersende gevoelens over sekse kon afmeten."

Net zo'n controverse speelde er in diezelfde tijd rond 'Een vrouw van hierboven' van Claire Messud, een roman. In Messuds boek kruip je in de huid van veertiger Nora, een verbitterde, boze vrouw, aspirerend kunstenares maar mislukt. Een interviewer van Publisher's Weekly legde Messud voor dat haar verongelijkte, afhankelijke antiheldin niet iemand was die je graag als vriendin zou hebben. Waarop Messud ontplofte. Alsof iemand ooit bevriend zou willen zijn met Humbert Humbert ('Lolita'), Patrick Bateman ('American Psycho') of Othello ('Shakespeare'). Alsof het daarom ging bij het lezen van een roman. "We lezen om het leven te vinden. Het gaat niet om de vraag of een personage een vriendin kan zijn, maar om de vraag of een personage tot leven komt", aldus Messud.

Alleen zoals blogster en essayist Roxane Gay schrijft in een essay in haar bundel 'Bad Feminist': "de waarheid doet pijn". Tv-kijkers hangen aan personages die aardig zijn, en de juiste dingen doen. Meer nog als het om vrouwen gaat.

Een nieuwe wending in deze discussie brengt mogelijk Claire Underwood, de vrouw van Frank Underwood uit 'House of Cards'. Aanstaande vrijdag zet Netflix het derde seizoen online. Claire is zeker niet het type van de tegenstrevende good wife. In de vorige twee seizoenen zagen we hoe congreslid Frank Underwood (Kevin Spacey) over lijken ging om het hoogste ambt in de VS te bereiken, en hoe hij daarin werd bijgestaan door zijn vrouw. Het is een berekenend, pervers, irritant stel, de Underwoods. Antiheld Frank Underwood (Kevin Spacey) is met zijn machtsspelletjes en manipulaties een al te vertrouwde figuur. Frank laat zich in de kaarten kijken in cynische terzijdes richting camera. Het maakt van hem een open boek, dit in tegenstelling tot Claire, gespeeld door Robin Wright, de grote verrassing in 'House of Cards'. Koel en berekenend, dun en blond, the devil in Prada, maar niet helemaal gevoelloos. Of wel? Soms lijdt ze onder haar eigen wreedheid, lijkt het, alsof die van bovenaf wordt opgelegd. We zien haar even huilen zelfs als ze een van haar slachtoffers in een inrichting heeft bezocht. Maar of het echt wroeging is? Op andere momenten zie je alleen een sluwe vrouw die haar eigen agenda volgt en die niet terugdeinst voor wrede acties die anderen schaden; ongenaakbaar met haar korte blonde haar (de 'Claire') en strakke power dresses.

Claire Underwood heeft het afgelopen jaar in Amerika meer pennen in beweging gebracht dan Hillary Clinton en Michelle Obama; geen haat-tweets of Facebook-pagina's maar serieuze duiding. Eindelijk een vrouw die in de verbeelding van het kwaad op gelijke hoogte staat als de man, schreef The Huffington Post. Was ze in het eerste seizoen nog de wat onpeilbare ondersteunende echtgenote op de achtergrond, in het tweede seizoen neemt Claire het initiatief tot het ultieme bedrog dat de Underwoods in het Witte Huis zal brengen - middels een voorgewende vriendschap met de First Lady. Haar een feministische strijder noemen, zoals Jezebel.com schrijft, is te veel eer voor Claire, echt vrouwvriendelijk zijn haar acties niet, maar de door Robin Wright perfect beheerst gespeelde (vice)presidentsvrouw bezorgt wel een speciaal kijkgenot: het plezier in de koningin van het schaakspel die achter de schermen de touwtjes in handen houdt en (voorlopig) triomfeert.

Reageren

Hoe kijkt u naar de nieuwe tv-heldinnen? Of bent u ook al afgehaakt bij Carrie Mathison? Mail het ons, in maximaal 150 woorden, via tijdpost@trouw.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden