Vrouwen klimmen op de kansel

In een eeuw tijd van één naar elfhonderd: vrouwelijke dominees rukken op in de protestantse kerken. Maar het zijn er nog altijd te weinig, vindt de Vereniging Vrijzinnigen Nederland. Een preekwedstrijd voor vrouwen moet ze een duw in de rug geven.

Wies Houweling (54) staat achter een kansel in de Amsterdamse poptempel en voormalig kerkgebouw Paradiso. Voor deze gelegenheid ziet deze er weer uit als een echte kerk. "U bent moedig", houdt ze haar publiek voor. "U luistert vandaag niet naar één, maar naar vijf preken."

Er gaat een bak met snoepjes langs.

De 55 bezoekers - het merendeel met grijze haren - zijn afgekomen op de eerste preekwedstrijd voor vrouwen georganiseerd door de Vereniging Vrijzinnigen Nederland. 'Alle kunst is heilig', luidt het thema, naar een uitspraak van Anne Zernike (1887-1972), de eerste vrouwelijke predikant van Nederland: "Ja, heilig is alle kunst. Alle wegen die zich verheffen boven de alledaagschheid voeren tot God. Zoo'n weg wijst de wetenschap en stellig ook de kunst."

De vrouwelijke dominee rukt op. Telde Nederland in 1911 nog maar één vrouwelijke predikant, een eeuw later ligt dat aantal fors hoger. Het zijn er 1103, weet Wies Houweling. De algemeen secretaris van Vrijzinnigen Nederland, zelf ook predikante, vindt dat er nog veel méér moeten komen. "Vrouwelijke kerkbezoekers kunnen zich beter met een vrouwelijke voorganger identificeren. En tegenwoordig zijn verreweg de meeste kerkbezoekers vrouwelijk. Maar op de kansel domineren nog steeds de mannen."

Ruim baan dus voor de vrouw. Hoe brengen zij het er in Paradiso vanaf? De voordracht - die op papier niet meer dan 1200 woorden mocht tellen - moest over kunst gaan en refereren aan de aspecten 'religie, cultuur en maatschappelijk engagement'. De jury bestaat uit kunstenares Tinkebell, acteur Titus Muizelaar en theologe Cisca Stark.

De eerste finaliste betreedt het podium: Christine Schlette, een in het zwart gestoken doopsgezinde predikante uit De Knipe, een Fries dorpje bij Heerenveen. Ze zegt waarderende dingen over 'het licht' en heeft het over je 'opgenomen weten in een oneindige ruimte'. Volgens Anne Zernike, zegt ze, moest de mens opstijgen naar het licht, maar eigenlijk gaat het erom dat het licht afdaalt naar ons, dat we "dat licht in ons laten binnenvallen".

Etymologische weetjes

De tweede finaliste, Marianne Zandbergen, is een in het wit geklede, tengere verschijning uit Zierikzee. Kunstenaars blijken 'gevoelige zielen' te zijn die in contact staan met 'het hogere'. Zandbergen citeert uit het Evangelie van Thomas: "Wie in zijn ziel geraakt wordt kent de Vader". Kunstenaars, legt ze uit, zijn bij uitstek mensen die zich in hun ziel laten raken. "Ze zijn eerlijk over hun pijn. Elk kind raakt gewond. Vroeg of laat zoekt een mens naar genezing van zijn wonden. Naar heling. Heilig betekent: heel zijn." Haar slotsom: "Kunst legt de ziel bloot en religie helpt haar genezen."

De zwierige Mary Bregman, van top tot teen gekleed in rozerood, inclusief bril met rode randen, betreedt het podium. Ze heeft een schilderij meegenomen. Ook het schilderij is rood. Na een niet helemaal te volgen exposé vol etymologische wetenswaardigheden over de ziel, Pinksteren en kunst, komt ze eindelijk uit bij het schilderij. Ze laat vier mensen uit het publiek naar voren komen om er naar te kijken. "Aan de onderkant is het donker en naar boven toe steeds lichter", zegt één van hen. "Je stijgt op naar het licht."

De tweede: "Eerst zag ik golven. Maar van dichtbij zag ik vooral hindernissen."

De derde: "Bergen. Ik zag in eerste instantie bergen. Maar later dacht ik: het zijn mensen met heel scherpe opvattingen."

Bregman was er zelf 'letterlijk' door gegrepen, zegt ze. "Het was alsof er twee armen uit het schilderij kwamen en mij omarmden."

Folly Hemrica, geestelijk verzorgster in een gevangenis, maakt kunst met gedetineerden. Dat doet ze al vijftien jaar. Ze laat wat voorbeelden zien. "Als er érgens behoefte is aan kunst, dacht ik, dan hier. Alles is plat en hard in de bajes. Kunst kan ons wegvoeren uit de banaliteit." Door kunst, vervolgt Hemrica, kijk je anders, oplettender naar de dingen om je heen. "Dat kan alles zijn, zelfs een rottende hond of een paperclip. Het alledaagse wordt opeens interessant."

Is alle kunst heilig? Schrijfster Lisette Thooft weet het zo net nog niet. Marcel Duchamp, zegt ze, nam een urinoir en zette dat in een museum. "Kunst gaat niet alleen om 'heel maken', maar juist ook om het tegenovergestelde: scheiden, onderscheid maken, iets uit zijn oorspronkelijke context lichten en in een nieuwe plaatsen - zoals Duchamps deed met dat urinoir. Scheppen is ook: ontheiligen".

God begon er trouwens zelf mee, zegt Thooft. In Genesis schept God de wereld door scheidingen aan te brengen, tussen dag en nacht, dieren en mensen, tussen mannen en vrouwen. Het hoort kortom bij het leven, wil Thooft maar zeggen. "Laat de mens niet samensmelten wat God heeft gescheiden." Honderd procent heelheid is volgens haar niet te vinden, niet in liefde, niet in pogingen de wereld te verbeteren, niet in kunst. Het gaat erom, zegt ze, een evenwicht te vinden tussen vrijheid en verbinding.

De jury is unaniem in haar oordeel. Lisette Thooft wint de prijs.

Onsamenhangend

"Het was zo toepasbaar allemaal", zegt bezoekster Nita Vleeming (53) na afloop goedkeurend. Aan haar schoudertas bungelt een roze aapje. "Bij mannen blijft het altijd zo theoretisch." Een preekwedstrijd voor vrouwen is wat haar betreft geen overbodige luxe. "Vrouwen kunnen wel een duwtje in de rug gebruiken. Voor hen is de drempel om de kansel te beklimmen hoger dan die voor mannen."

Zal best, maar laat ze eerst leren hoe je moet preken, vindt Harry Brandsma (58), een van de tien aanwezige mannen. Brandsma - kalend hoofd, zwarte bril, felrood overhemd - zucht. "De preken waren onsamenhangend. Ik wil een goede uitleg, een heldere opbouw. Maar hier werd alles lukraak aan elkaar geplakt."

De inhoud van de preken vond Brandsma nog erger. "Het was allemaal zo braaf. Kunst kan ook destructief zijn. Nihilisme, heavy metal. Die zwarte kant, die zag je hier niet."

Schrijfster Lisette Thooft, door de jury unaniem als winnares uitgeroepen.

Anne Zernike was de eerste vrouwelijke predikant in Nederland.

Van oudsher zitten de meeste vrouwelijke predikanten bij de vrijzinnigen. Ze zijn daar zelfs in de meerderheid. Ook elders in de de Protestantse Kerk in Nederland (PKN) rukt de vrouw op. Was in 2006 nog 18 procent van het aantal PKN-dominees vrouwelijk, in 2014 was dat 22 procent. Er zijn 156 masterstudenten op de kerkelijke opleiding van de PKN. 61 daarvan zijn vrouw. Dat is 39 procent.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden