Vrouwelijke mystiek / Extatische vrouwen en heikele mannentaal

Een heikele zaak als mannen op gezag van mannelijke auteurs over mystieke ervaringen van vrouwen à la Hadewijch oordelen, vindt theologe Coby Jacobs, naar aanleiding van het artikel van Samuel de Lange, 'Zeg toch, Minne, wanneer weer' (8/1). Oud-predikant Wilfried Hensen las los daarvan het opmerkelijke dagboek van Cia Tressel en schreef onbevangen over haar en de mystiek van de baarmoeder.

'Van mijn geliefde ben ik en naar mij gaat zijn begeerte uit' (Hooglied). Samuel de Lange bespreekt de ervaringen van Hadewijch met behulp van geschriften van mannen. De mannen hebben ongelijk en het is niet eerlijk Hadewijch te laten beoordelen door mannen en hun theorieën. Ik laat ook mijn diepste liefdesgevoelens niet graag beschrijven door mijn man, al kennen we elkaar al veertig jaar.

In Hadewijchs tijd waren poëzie en proza de enige manier waarop vrouwen hun religieuze ervaringen konden uiten. Het genre werd lange tijd beoefend, gelezen en gebruikt, maar raakte toen in de vergetelheid. Het werd als literair item herontdekt in de 19de eeuw. Dus niet als religieuze ervaring. Vrouwen hadden geen toegang tot de theologie, tot wetenschap. Het verwoorden van religieuze ervaringen was een mannenzaak. Na de Verlichting werd ook de eigen ervaring verdacht en als subjectief uit de wetenschap geweerd.

Pogingen van feministische theologen in onze tijd haar eigen ervaringen theologie te mogen noemen, worden als onwetenschappelijk gemarginaliseerd. In die context spreken mannen als De Lange over Hadewijch en hun visie is niet vleiend: ,,Hier overschatte Hadewijch haar verliefde zelf. God is liefde, maar liefde geen God'', ze is 'een geile Alice in wonderland' met 'hitsige praatjes'.

Bij de extatische woorden van Hadewijch vergeet De Lange dat het geheim van de liefde, de troost, het erbarmen van God, er is voor iedereen. Misschien bereiken wij daarin niet de extase van Hadewijch (lijkt wel zo rustig), misschien hebben we niet haar literaire kwaliteit om nog over zevenhonderd jaar te worden herlezen. Bovendien is het maar de vraag of de hoogte van een orgasme en de mate waarin dat gevoel kan worden beschreven werkelijk de graadmeter is voor de kwaliteit van het liefdesleven, zowel profaan als sacraal. De Lange suggereert dat.

Dorothee Sölle schrijft: ,,Ik probeer de mystieke ervaring te democratiseren, want deze is geen elitaire aangelegenheid van enkele uitverkorenen''. Zij wil 'herinneren aan de ondergeschoffelde mystiek van de kinderjaren' (Mystiek en Verzet). Evenals zij denk ik dat de verwondering over de liefde van Iets dat groter is dan ons denken, in zuiver voelen en helder weten, behoort bij ieder van ons.

Hadewijch is dus slechts uitzondering, omdat ze haar ervaringen in literaire taal vat en anderen daarmee bereikt en inspireert. Bij haar vloeien denken, willen, ervaren, verlangen, geloven en hopen in elkaar over. Lichaam en geest vormen één geheel. Het spreekt vanzelf dat haar geestelijke vervoering die speciale lichamelijke component heeft. Dat geldt ook in onze tijd zo voor vrouwen, voor mij. Maar ik durf dat nauwelijks hardop te zeggen, want er is wetenschappelijke consensus om lichaam en geest te onderscheiden, te scheiden. Ik noem dat schizofreen. Mannen vergissen zich als ze het lichamelijke en het geestelijke scheiden in de beoordeling van een vrouw als Hadewijch.

Meestal gaan theologen ervan uit dat religieuze ervaring wordt bemiddeld - rooms-katholiek: via het sacrament; protestants: via het woord. Meestal is de bemiddelaar een ambtsdrager. Ik teken hierbij aan dat deze vertegenwoordiger bemiddelt met heel zijn eigen gebroken menselijkheid. Voor Hadewijch en haar volgelingen, was de bemiddelaar waarschijnlijk een biechtvader. Het is de tijd waarin het celibaat een steeds grotere rol speelt. Zo ontstaat een bijna onontwarbare kluwen van gevoelens voor God en tegenover medemensen. De intermenselijke component van deze liefdeservaringen noem ik na jaren studie met een term uit de psychoanalyse: overdracht, een legitieme en normale ervaring. Met het begrip 'overdracht' zijn veel van Hadewijchs beschrijvingen deels te verklaren en ze worden daardoor minder aanstootgevend.

Een vertegenwoordiger van Christus op aarde, is niet Christus zelf. Het zou goed zijn als mannen bedenken wat hun eigen rol is in kerkdienst en sacrament. Spirituele macht is niet onschuldig en er is een component die niet van God is. Met dit in het achterhoofd kunnen we opnieuw naar Hadewijch kijken.

Onbemiddelde religieuze ervaring vindt plaats als we 'in onze binnenkamer gaan' (Mattheüs 6) en bidden, niet als het voorleggen van een verlanglijstje aan God, maar in de Hebreeuwse zin van het werkwoord: wederkerig, een wederzijds pleidooi, zoals Channah in het begin van eerste boek Samuël - bidden met elkaar en beloven aan elkaar. Vrouwen bidden vaak 'in de theedoek', tijdens het gewone werk. De geloofservaring kan plaats vinden tijdens het gewone en alledaagse, warm en liefdevol, als Minne.

Vrouwen kennen ook de ervaring dat er een liedje in hun opwelt dat troost op een moeilijk moment. Met grote woorden gezegd 'roept dan de Geest (de Trooster) naar de Bruid'. Noem het gerust eens zo en weet dat wat je zingt een 'klein magnificat' mag heten, en een sterke parallel heeft in het lied van Maria. Woorden die Hadewijch in haar taal en in haar context herhaalt en uitbreidt.

Het is belangrijk dat vrouwen leren haar eigen ervaringen te benoemen, in vrouwentaal. De taal van De Lange rondom Hadewijch bewerkstelligt alleen afkeuring voor zulke ervaringen. Daar wil ik niet mee genoemd worden.

Volgens Hadewijch heeft alleen Maria de Minne volledig gesmaakt. Ik denk dat ze zich vergist: Minne (de liefde van Christus, van God) is er voor iedereen, met de totale extase en met de vrede die volgt. Zeg toch, Minne, wanneer weer? krijgt de kans uit te groeien tot een ervaring hier en nu, als we andere taal leren dan die van De Lange.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden