Vrouwelijk raadsleden snel weer weg

Een zetel in de gemeenteraad is relatief makkelijk te bereiken. Toch laten vrouwen het afweten in het lokaal bestuur. Te druk. En in de raad heerst een mannensfeertje.

Er is volgens Corine van Egten een reden waarom het onderzoek 'Vrouwenstemmen in de raad' juist vandaag uitkomt. Het duurt nog ruim twee jaar voordat de volgende gemeenteraadsverkiezingen er zijn. "En zo krijgen vrouwen met politieke belangstelling én selectiecommissies van de politieke partijen, de gelegenheid zich gedegen voor te bereiden op de samenstelling van meer diverse fracties", zegt Van Egten.

De onderzoeker van Atria, kennisinstituut voor emancipatie en vrouwengeschiedenis, presenteert vandaag op een symposium van de organisatie in Utrecht een rapport over de geringe deelname van vrouwen aan de lokale democratie. Provinciaal en landelijk gaat het ietsje beter, maar niet veel. "Het is opvallend dat vrouwen juist zijn ondervertegenwoordigd in de gemeenteraden. Die stap is minder moeilijk te zetten, terwijl de lokale politiek almaar belangrijker wordt." Zeker op het gebied van mantel-, thuis- en jeugdzorg, bij uitstek sectoren waarin veel vrouwen actief zijn. De raadszetels zijn vooral gevuld door blanke mannen van boven de vijftig, met kinderen die het huis uit zijn. Zeeën van tijd lijken ze te hebben.

De cijfers liggen er niet om. Slechts 28 procent van de gemeenteraadsleden is vrouw, in de Tweede Kamer ligt die verhouding op 38 procent. . Bij linksgeoriënteerde partijen is 31,9 procent van de raadsleden vrouw, aan de rechterflank maar 23,4 procent. Tot 2010 hanteerde het kabinet een streefcijfer van minimaal 45 procent in gemeenteraden, dat wordt bij lange na niet gehaald. De uitspraak van wijlen minister Els Borst dat 'politiek veel te belangrijk is om aan mannen over te laten' blijft met die cijfers vooral een tegeltjestekst.

Atria heeft daarom uitgezocht waaróm vrouwen in de gemeentepolitiek zo achterblijven. Met haar collega's legde Van Egten de cijfers op een rij, deed literatuuronderzoek en vulde dat aan met tientallen diepte-interviews. De instroom van vrouwen is nog steeds matig, concludeert ze, maar het probleem wordt verergerd doordat zij veel vaker dan mannen voortijdig afhaken: vooral vrouwen jonger dan 40 jaar houden het snel voor gezien. Gemiddeld is maar liefst 36 procent van de vrouwelijke raadsleden na één raadsperiode al weer vertrokken (tegen 29 procent van de mannen). Bovendien blijft 31 procent van de mannelijke raadsleden meer dan drie termijnen aan, tegen 17 procent van de vrouwen.

"In de interviews valt vooral op", zegt Van Egten, "dat die uitstroom wordt veroorzaakt door een combinatie van factoren, waardoor er ook niet naar één oplossing kan worden gezocht." De eerste hobbel naar een loopbaan als raadslid lijkt de kandidate zelf. "Veel vrouwen zijn bescheiden, en bieden zich niet aan, maar willen gevraagd worden.

Selectiecommissies spelen daar niet op in en zoeken kandidaten van wie de kwaliteiten lijken op die van de bestaande blanke mannelijke raadsleden." Hier gaat het dus aan beide kanten fout, is de analyse van Van Egten. Op weg naar een meer diverse raad moeten beide 'partijen' een stap zetten.

Eenmaal in de raad haken vrouwen vooral af omdat ze de zorg voor het gezin, een betaalde baan én een tijdrovend raadslidmaatschap niet langer kunnen combineren. Dat lijkt een dooddoener, maar volgens Van Egten kunnen wat praktische aanpassingen druk van de ketel halen. "Een vergadering iets later op de avond, en in ieder geval niet tijdens etenstijd, doet wonderen." Efficiënter (korter) vergaderen helpt. "Een wat hogere vergoeding ook, zodat betaald werk minder belangrijk wordt. In de kleine gemeenten, met zeer lage vergoedingen, zien we ook de minste vrouwen."

Niet minder belangrijk is volgens de onderzoekster, het haantjesgedrag van de mannelijke raadsleden. Vrouwen vinden Francis Underwood in de tv-serie 'House of Cards' geweldig, maar in hun eigen gemeenteraad moeten ze van dat soort politieke blufpoker niets hebben. "De onderzochte vrouwen zijn erg van de inhoud, en kunnen zich daarmee ook best profileren. Maar het op de borst slaan, het spel om het spel, de macht als doel - daar moeten ze niets van hebben."

Van Egten en haar collega's belichten in hun onderzoek de kwaliteiten van een gemeenteraad die een echte afspiegeling vormt van de samenleving, maar wijzen vrouwen er ook op dat ze vooral zelf verantwoordelijk zijn voor hun deelname. Vandaar dus dit rapport, zegt Van Egten. Vandaag. Nog twee jaar te gaan.

Voor powerplay moet je niet bij mij zijn

Annette Valent (48) werkt als leidinggevende bij de marine en is fractieleider bij Senioren Heerhugowaard.

Ze is er weer helemaal, als voorvrouw van Senioren Heerhugowaard, maar dat is wel eens anders geweest. In 2006 kwam Annette Valent voor de PvdA in de gemeenteraad. Ze werd uiteindelijk fractievoorzitter, totdat er een conflict uitbrak tussen haar, de eigen wethouder én de voorzitter van de plaatselijke PvdA-afdeling. "Het ging niet zozeer om de inhoud, maar het spel", zegt ze over het politieke powerplay waaraan ze niet wenste mee te doen. "Ik kon alleen nog maar overschreeuwen, maar dat past niet bij mij. Mij gaat het om de relatie tussen mensen, niet om de macht." Valent stapte op en kreeg steun van veel raadsleden. Even later moest ook de wethouder weg, in een geheel andere kwestie weliswaar, maar volgens Valent speelde zeker zijn politieke gedrag daarbij een rol.

Ze voelt dat ze na haar tijdelijke terugtrekking als winnaar uit de bus is gekomen. Valent heeft in 2013 meegewerkt aan de uitbouw van Senioren Heerhugowaard, en voert nu een inhoudelijke politieke koers, heus ambitieus, en zet zelfbewust een stap naar voren als dat moet (ze leert ook van mannen, zegt ze). Maar de politieke haantjescultuur in de raad is mede door haar toedoen minder prominent geworden. "Méér vrouwen in de raad kunnen de mannencultuur doorbreken. Ze brengen op zeer belangrijke, vooral sociale, thema's hun eigen ervaringen mee, zodat er een evenwichtiger beeld ontstaat van wat er in de samenleving van Heerhugowaard speelt." Een divers samengestelde raad vormt pas een échte lokale volksvertegenwoordiging, zegt Valent.

Denk niet dat je politiek er even bij kunt doen

Lisanne Spanbroek (28) studeert en is mantelzorger. Ze is raadslid voor het CDA in de gemeente Olst.

Je kunt lang praten over de combinatie van zorg, werk en het raadslidmaatschap, maar volgens Lisanne Spanbroek is politiek 'a way of life'. "Veel mensen denken dat je het er even bijdoet, maar dat is echt een verkeerde gedachte. Reken maar op zestien uur in de week, en vraag je dan af of je er tijd voor hebt."

Voor Spanbroek is de politiek echt haar leven geworden. Ze studeert dan wel 'human resource management', en zorgt voor haar hulpbehoevende moeder, maar alle tijd die overblijft besteedt ze aan de vergaderstukken, overleggen, inspraakavonden en werkbezoeken.

"Het is ontzettend belangrijk dat je je als raadslid in spe goed voorbereidt. En daar moet je nu al mee beginnen, als je interesse hebt voor de verkiezingen in 2018. Dat voorkomt teleurstellingen én voortijdig vertrek."

Zelf stoomde ze zich klaar binnen jongerenbewegingen, en naast haar werk als raadslid blijft Spanbroek zich politiek ontwikkelen binnen het landelijke CDA. Ze werkt mee aan allerlei politieke campagnes van haar partij.

"Ik ga er gewoon voor", zegt ze. "En ik ga zo snel dat ik me serieus moet afvragen of ik van de politiek mijn leven wil maken. Mijn gehele sociale leven vindt inmiddels daarin plaats."

Neem het raadslidmaatschap serieus, wil ze maar zeggen. Laat je als vrouw ook niet afschepen met de portefeuilles 'zorg' of 'onderwijs', maar kies zelf je onderwerpen.

"Als een raadslid professioneel in deze sectoren is bezig geweest: prima. Maar ik zou waken voor het automatisme." Spanbroek heeft de portefeuille 'economie'. "Waarom niet?"

De gemeenteraad van Olst wordt volgens haar niet gedomineerd door mannen die het politieke spel op het scherpst van de snede spelen. "En dat geldt zeker voor mijn eigen CDA."

"Maar ik kan persoonlijk niet tegen onrecht of leugens. Dan kan ook ik flink uit de hoek komen, in de raad of daarbuiten. Dan gaat het wel over échte emoties, niet om strategie."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden