Vrouwe M inzetbaar op een wijde markt

Ooit vormde Maria een feilloze waterscheiding tussen protestant en katholiek. Later werden de grenzen vager, maar intussen ligt het allemaal nog weer veel ingewikkelder dan paus Johannes Paulus II kon vermoeden toen hij een ferme driepoot op zijn wapen plakte.

M– enkel deze letter in goud op een veld van azuur siert, onder een gouden kruis, het wapen van paus Johannes Paulus II. Heraldisch gesproken is het wel het meest fantasieloze wapen, ook onder die van al zijn voorgangers in de afgelopen eeuw. Die lieten rotsen zien, sterren, duiven, leeuwen, lelies, adelaars, zee, ankers, zinzwangere symbolen. Maar de M staat simpel en kaal voor Maria.

Toen de huidige paus in 1978 aantrad zat Maria in een dip. Zuidelijke landen merkten daar nog niet zoveel van, maar theologie, kunst en noordelijke vroomheid hadden zich van Maria afgekeerd, althans van de sentimentele, al te brave Maria, het kuise, gehoorzame, duldende rolmodel voor vrouwen. Het waren de jaren van maakbaarheid en omwenteling; tegen hoge nood en misstand moest men strijden, zelf iets doen, niet pruilend onder de schutse van de Zoete Moeder om hulp bidden. Sommigen wilden Maria een nieuw leven te verschaffen, als symbool van de geringe, onderdrukte vrouw die bevrijding en verheffing ten deel vallen.

Dat uitgerekend zo'n stoere, wilskrachtige man als Johannes Paulus II met een Maria-reveil begon is voer voor psychologen. Hier sprak een man die van jongs af geen moeder, geen zus had gekend, alleen een moeder in de hemel. Het geeft te denken, al kan iets pathologisch best iets heilzaams opleveren.

Wat is er geworden van zijn M-program? Trekt het geestelijk verkommerde Europa als geheel er ook profijt van? Of hebben de protestanten gelijk die een politieke verroomsing van Europa zien opdoemen, met de blauwe vlag en twaalf sterren (naar de Vrouw uit Openbaring 12) als symbool van Maria Koningin van de Unie?

Hoe serieus de paus het met zijn Maria neemt blijkt niet alleen uit zijn Maria-encycliek en het Maria-jaar in 1987, maar ook uit het feit dat er geen toespraak, brief, preek, of ander document is of hij wijdt ten slotte wel enkele zinnen of alinea's aan Maria.

Meer nog: de honderd buitenlandse reizen bevatten vaak een bezoek aan het lokale favoriete Maria-oord, als dit al niet het voornaamste doel was. Tenslotte heeft hij zijn overleven van de moordaanslag in mei 1981 zonder meer en bij herhaling op het conto van de Lieve Vrouwe van Fatima bijgeschreven, niet op dat van de dokters of van zijn toen nog ijzeren gestel. Het toont het dubbelzinnige karakter van de Maria van JP2. Aan de ene kant professor Wojtyla, met zijn encycliek Mater Redemptoris, die een theologische vertoog neerzet, die Maria schetst als de moeder van de incarnatie, als de eerstgenoemde die samen met de rest van de kerk de Heilige Geest verwacht; aan de andere kant is daar 'Lolek', de kinderlijke, wat kwezelige Poolse weesjongen die om zijn moeder roept. Wat is de oogst? Drie eerste schattingen.

1. Na 25 jaar zien we dat Maria in protestantse kring gestaag is opgeklommen. Predikanten verdiepen zich in 'mariale' theologie, preken over Maria; de pastoor hoeft geen kamerscherm neer te zetten voor het Mariabeeld, als hij de protestanten voor de gezamenlijke gebedsdienst ontvangt. In de oecumene is Maria, de bijbelse Maria, de Maria zonder uitbundige aanslibsels niet meer de lakmoesproef waarop de oecumenische wegen meteen wijken. Die ontwikkeling is overigens op zijn best maar voor een deel aan de mariale ijver van de paus te danken – de 'calvinistische' Maria, een vrouw die eerbied verdient, maar niet een zelfstandig object is van verering, idolatrie of volkse zinsbegoocheling. Maar van een calvinistische Maria wordt het vrome hart niet warm en de rechtgeaarde protestant geeft zich niet gewonnen aan de onbevlekte, tenhemelopgenomene Troosteres en Middelares.

2. Na het Vaticaans concilie van de jaren zestig heeft Maria moeten inleveren. De katholieke kerk heeft flink in haar talloze feestdagen gesnoeid en zeker in onze streken leken de dagen van Maria-processies, Maria-lof, rozenhoedjes geteld. Beelden, Lourdes-grotten, Pietà's werden kerken uitgewerkt, oude Maria-meezingers werden lachwekkend: ,,Maria te minnen wat zalig genot (...) Als 't schijnschoon der wereld verblindt ons gezicht dan wijst ons uw liefde op 't hemelse licht.”

,,Aan u onze moeder, zo zacht en zo zoet, ons leven, ons strijden, ons leven, ons bloed.” Tot op vandaag verwijten veel katholieken hun kerk dat samen met het afschaffen van het Latijn de rationalisering van Maria het sentiment en de mystiek uit het geloof heeft verdreven.

Het verwijt komt niet alleen van behoudende kant. Eerder dit jaar verscheen in Amerika een boek van een theologe die zichzelf als progressief, of 'liberal' katholiek beschouwt. Zij doceert aan een instituut voor spirituele training in de geest van de Indiase meester Sri Aurobindo. Een school met flink wat new age in het curriculum, zeg maar. Charlene Spretnak pleit in 'Missing Mary' voor een opleving van Maria in de rk kerk van nu. Maria in haar kosmologische dimensie, de 'Koningin des Hemels', maar dan met de eigenschappen die religies sinds duizenden jaren aan de godin van hun universum toedichten. Dus niet Maria minimaliseren, op de sobere basis van het bijbels verhaal, maar juist de andere kant op. Volgens Spretnak hebben de hoge heren van het Vaticaan, maar ook de godsdienstleraren, priesters en anderen een fatale vergissing begaan door Maria te vermenselijken: het meisje uit Nazareth als de nummer een op de heiligenkalender. In plaats daarvan moet de kerk haar verheffen tot het Heilig Vrouwelijke, de Grote Moeder. Spretnak ziet wel dat deze paus in Maria-zaken geen minimalist is, maar hij heeft in haar ogen het karwei, het echte karwei niet afgemaakt.

3. Profeten die het einde van de Mariadevotie in de katholieke kerk van het Westen voorzegden hebben ongelijk gehad. Bedevaartsoorden als Fatima, Lourdes, Czestochowa, Guadalupe, Medjugorje bloeien als nooit tevoren. Zelfs Amsterdam verwacht op 30 mei weer zijn duizenden voor de jaarlijkse biddag van de 'Vrouwe van alle Volkeren' in de Rai. Nooit gonsde de wereld zo van de Maria-verschijningen, boodschappen, wenende, bloedende, zwetende beelden, wonderbaarlijke lichtvlekken, geruchten van onwaarschijnlijke genezingen, noem maar op. Legerbisschop Jos Punt verwacht dit jaar weer een record aantal militairen voor de jaarlijkse bedevaart naar Lourdes, onder hen verrassend veel protestanten. Is dit de ware vrucht waar paus Johannes Paulus op hoopte toen hij de forse driepoot op zijn wapen zette?

Wie de wereld overziet krijgt eerder de indruk dat Maria een product is geworden waar gelovigen en minder gelovigen van allerlei snit zich naar believen van bedienen. Serieus en sober maar ook bizar en extreem. Verschijningen, wonderen, menigten, emoties – als er maar ergens iets te kicken valt, dan is er markt voor, een vrije markt, met dito baten en broodwinning of een (tijdelijke) sterrenstatus van de ziener of zijn uitbaters en scherpe competitie. In schrale tijden is niets zo prettig als op een plaats te toeven waar iets is, waar Maria zou zijn verschenen of waar George Clooney straks naar buiten komt of Boris. En op plaatsen van Maria is dat met duizenden te beleven, aangestoken door een goed gevoel en door de overtuiging dat hier voor even de rottigheid niet heerst.

Pastoor Rudo Franken uit Mook maakt zich al jaren zorgen over de wildgroei van verschijningen die er de laatste twintig, vijfentwintig jaar worden gemeld: verwarrend en pastoraal ongewenst, vindt hij. Hij is geen 'progressieve pater' die alle wonderen en verschijningen afwijst. Hij gelooft wél in Lourdes, maar niet in 'Amsterdam' of in 'Medjugorje'. In zijn driemaandelijkse Nieuwsbrief AVE (Actuele VErschijningen) documenteert en bestudeert hij de verhalen en de boodschappen. Maria die jaar in jaar uit tegen zogenaamde zieners kletst, altijd somberpraat, nooit blijde boodschap – dat kán voor de pastoor alleen maar duiden op bedrog of inbeelding of een mengeling van allebei. We hebben het dan over Medjugorje in Bosnië, waar Maria nu al meer dan twintig jaar de motor is van een geoliede bedevaartindustrie. Franken zag daar naar zijn zeggen 'het bedrog er duimendik bovenop liggen'.

En Amsterdam met de beroemde beeltenis van de Vrouwe van alle Volkeren: het kruis en Maria die ervóór staat, op de wereldbol en Jezus nergens te zien: Maria als de eigenlijke verlosseres. Franken neemt het bisschop Punt kwalijk dat deze niet op basis van zeer grondig onderzoek, maar enkel op grond van subjectief gebed de vroegere zeer negatieve oordelen over de Vrouwe en haar zieneres terzijde heeft geschoven. 'Onkatholiek', noemt Franken die werkwijze.

Mei is de M-maand bij uitstek. Het waren helaas niet de grootste talenten die de gelovigen in deze maand deden zingen: O koningin, kom blijde in/met Jezus,uwen Zoon,/het bloemtapijt ligt breed gespreid/om uwen Meimaandtroon.” Op zijn 84ste verjaardag, gisteren, mocht paus Johannes Paulus II omzien in verwondering. Het bloemtapijt van de Maria-verering is bonter en breder uitgewaaierd dan past bij een paus die zo hecht aan strakke discipline. Over Amsterdam heeft de paus zich nooit uitgelaten. Het genadeoord heeft hij nooit bezocht. Zijn M staat dan ook niet vóór maar onder het kruis.

Hemelvaartdag was in protestantse kring vanouds de favoriete gelegenheid voor toogdagen en bezinning. Restanten ervan bestaan nog maar de dag is geseculariseerd, een vrije dag, ja, maar waarom ook weer? In Europa ijvert de paus voor de herkerstening van het continent, Europa moet zijn christelijke wortels hervinden en God opnemen in zijn Grondwet. Maar misschien kiest Europa nog wel eerder voor Maria, met haar zinderende heiligdommen, heel weldadig voor wie geen puritein is, maar hedonist tot in geloofszaken. Zoals van jongs af gezongen en soms beseft: Maria te minnen wat zalig genot.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden