Vromer dan president Erdogan

Bijeenkomst van de Saadet-partij zaterdagavond in Bursa.Beeld Melvyn Ingleby

Erdogan ziet zichzelf als dé vertegenwoordiger van Turkse moslims. De islamisten van Saadet zien dat anders.

Grijs-paars meubilair en een indringende lavendelgeur verwelkomen een vroom gezelschap. Het is zaterdagavond, en een bruiloftszaal in de conservatieve Turkse industriestad Bursa stroomt vol met een paar honderd mensen. Bebaarde mannen in ruitjes-pak en vrouwen met hoofddoek luisteren in aparte delen van de kamer naar dezelfde boodschap: 'Nee tegen het presidentieel systeem'.

Dit is Saadet, de partij van de inmiddels overleden vader van het Turkse islamisme, Necmettin Erbakan (1926-2011). Erbakan stichtte in 1969 Milli Görus (Nationale visie), een brede beweging van waaruit meerdere islamistische partijen voortvloeiden. Vanwege zijn hechte band met Erbakan en aanvankelijke lidmaatschap van Milli Görüs wordt vaak gedacht dat Erdogan deze traditie heeft voortgezet.

Maar Erdogan brak met het oude islamisme. Toen het seculiere leger Erbakan in 1997 dwong af te treden als premier, concludeerde Erdogan dat de islamistische politiek anders moest. Gematigder, liberaler, minder afschrikwekkend. Met anderen richtte hij de AKP op. Niet voor islamisten, maar voor conservatieve democraten. Het bleek een gat in de markt.

In twijfel trekken

De achterblijvers gingen door als Saadet. Zij zitten nu in de bruiloftszaal, met een portret van Erbakan aan de muur. Verkiezingen winnen doen ze allang niet meer (in 2015 won Saadet 2 procent van de stemmen), maar Saadet bouwt op een lange geschiedenis en een solide netwerk onder conservatieve moslims.

Doorgaans rekent Erdogan juist op stemmers met dit profiel. Maar Saadet voert campagne tégen het presidentiële systeem. Dat religieuze en seculiere Turken dus samen oppositie voeren, is volgens woordvoerder Ilyas Töngüç een tijdelijke noodzaak. "Dit referendum werkt gevaarlijk polariserend", stelt Töngüç. "We zijn niet per se tegen hervormingen, maar wel in deze vorm. Het nieuwe grondwetsvoorstel bedreigt de scheiding der machten, staat toe dat de president ook partijleider kan zijn, en beperkt de controle van het parlement op de ministers."

Töngüç bekritiseert de regering in naam van de islam. "Als je als institutie de islam omarmt, moet je je houden aan haar regels. Daarom verwerpen we het liberale kapitalistische systeem dat zich baseert op een rente-economie (een verboden praktijk volgens de Koran) en zijn we tegen lidmaatschap van de Europese Unie. Dat kan onze cultuur in gevaar brengen."

Hij noemt de naam van president Erdogan niet. Maar het is het duidelijk wiens vroomheid hij in twijfel trekt. De Turkse president is voor Saadet niet een anti-westerse islamist. Hij is juist te liberaal. Die kritiek is volgens Azam Ay naïef. Zelf was de vijftiger eveneens jarenlang lid van Milli Görüs, maar hij gaat allang niet meer naar Saadet-bijeenkomsten zoals in de bruiloftszaal. Net als vele andere conservatieve stemmers stapte Ay in de vroege jaren 2000 over naar de AKP van Erdogan. "De AKP kan tenminste regeren", vertelt Ay in een theehuisje bij de Technische Universiteit van Bursa, waar hij administratief medewerker is. "Saadet zegt dat de AKP de dawa (het versterken van een juiste geloofspraktijk) heeft verwaarloosd, maar ze vergeten dat een politicus soms uitzonderingen moet maken. Juist daardoor kan de AKP al vijftien jaar verkiezingen winnen."

Macht

Op 16 april stemt Ay dan ook voor het presidentiële systeem. Van de kritiek van zijn oude kameraden moet hij niets hebben. "Er wordt gedaan alsof Erdogan een dictator is, maar welke dictator schrijft een referendum uit? Erdogan doet dit niet voor zichzelf, maar voor het landsbelang." Maar hoe het presidentiële systeem daar precies aan bijdraagt, weet hij niet precies uit te leggen. "Het leven is kort, beslissingen moeten snel genomen worden", luidt een eerste poging. Maar dan weet Ay het. Hij haalt zijn telefoon uit zijn zak, en laat twee foto's zien. Op de ene staat oud premier Bülent Ecevit als een hark naast de Amerikaanse president Clinton, die rustig op een bank leunt. Op de ander luistert Obama onderdanig aandachtig naar een van zelfvertrouwen blakende Erdogan.

"Dit is voor een Turk het belangrijkst", vertelt hij ernstig. Erdogan weet dat hetzelfde voor veel stemmers geldt, hoe vroom ze ook zijn. Macht is effectiever dan islamitische idealen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden