Vrome teksten leiden niet tot vrome daden

Ik heb hier al eens eerder gewezen op een Hemels Beraad waarin Satan de opdracht kreeg de katholieke kerk in Nederland om zeep te helpen. Dit als onderdeel van Gods notoir ondoorgrondelijke heilsplan. Simonis en Gijsen waren het gevolg en onlangs blijken ook aartsbisschop Eijk en zijn collega-herder Mgr. Hurkmans binnen dat kader aan de slag te zijn gegaan.

Dat blijkt althans uit het verslag dat ik in de NRC las van de gebeurtenissen in Best, waar de progressieve, bloeiende Antoniusparochie (800 ingeschrevenen, 250 vrijwilligers) tot een fusie met een andere parochie werd gedwongen. De parochianen en hun voorgangers wilden dit niet, omdat ze samen iets moois hadden opgebouwd. De bisschoppelijke reactie op deze eigenzinnigheid past geheel in het door mij geschetste kader. Pastor en diaken werden ontslagen. Of, nog mooier, ze werden zelfs geëxcommuniceerd als ze door zouden gaan met vieringen buiten de Kerk. Een en ander resulteerde in een eindtafereel waarbij de duivel een grote grijns moeilijk zal hebben kunnen onderdrukken: op een winderige zondagochtend staan enkele honderden gelovigen buiten in de motregen op een schoolplein om de mis te vieren terwijl even verderop in de dogmatisch geheel intact gebleven Antoniuskerk 27 mensen zitten. 'God is groot' hoor je vaak roepen bij allerlei onvoorstelbare ellende in het Journaal, maar ook voor kleine misère als in Best kun je een beroep op Hem doen. Ik voeg hier voor de zekerheid aan toe dat beide partijen zich gesteund weten door dezelfde teksten in de Bijbel.

Heilsplan terzijde, uit deze verwikkelingen treedt ook iets heel anders naar voren: vrome teksten leiden niet tot vrome daden. Om uit te zoeken hoe dat nu allemaal zo heeft kunnen lopen in Best, heeft het geen zin te gaan bladeren in de Bijbel. Frans de Waals gedragsleer van de aap biedt een veel betere verklaring, niet alleen voor de machinaties van de bisschoppen, maar ook voor het gedrag van de verdrevenen. Het idee dat stichtelijk bedoelde teksten ook werkelijk stichten is zo voor de hand liggend en wordt allerwegen met zoveel vanzelfsprekendheid aanvaard, dat niemand lijkt te zien hoe onwaar deze gedachte is. Ik geloof dat dat ook geldt voor teksten die bedoeld zijn om mensen rottigheid te laten uithalen. Het verbod op publicatie van Hitlers Mein Kampf komt voort uit dit misverstand. Terwijl ik u verzeker dat u geen Jodenmoordenaar wordt, al leest u het honderd keer. Zou u dat na lezing toch worden, dan zeg ik: het zat er al in.

Dat je niet aardig wordt door Bijbellezing werd ook fraai gedemonstreerd rond de spijtbetuiging over de slavenhandel die de Raad van Kerken vorige week de wereld inzond. In de zeventiende eeuw vond iedereen slavenhandel een goed idee. Dominees ook, en zij wisten de bedreven narigheid een passende theologische draai te geven. Een aardig voorbeeld hiervan waren de gereformeerde slavenhouders in de Kaapkolonie, die hun eigendom in het subhumane hielden door hen niet te laten dopen. 'Zo behielden hun slaven de status van handelswaar en werkvee', aldus nog steeds het bericht in Trouw. Ook deze mensen hadden de Bijbel in hun hand.

Om misverstanden te voorkomen: ik meen dus niet dat het door de Bijbel komt dat slavernij zo welig tierde of dat mensen elkaar in Best zo vruchteloos treiteren. Nee, wat ik meen te zien, is dat de rol van de Bijbel, en andere corrigerende teksten, op zijn zachtst gezegd erg ondoorzichtig is als oorzakelijke factor in menselijk gedrag. We zien in ieder geval niet dat mensen er ethisch van opknappen.

Om dit thema in gepaste verwarring af te sluiten moeten we een blik werpen op de reclamewereld, waarin miljarden worden besteed aan het veranderen van menselijk gedrag met behulp van, onder andere, teksten. Zelfs mensen die een zeer hoge dunk van onze soort hebben zullen moeten toegeven dat reclame werkt. Hoe zit dit nou? Is het misschien zo dat alleen teksten die mensen bevestigen in hun dierlijke behoeftes tot gedragsverandering leiden? Maar dan kon Mein Kampf wel eens precies zo gevaarlijk zijn als ik net ontkende. Mijn eindbod is: al begrijpen we het niet goed, feit is dat iemand aanzetten tot het eten van meer ijs veel beter lukt dan iemand aanzetten tot een betere verdeling van het ijs onder alle mensen.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden