Vroedvrouw, moordenares

Maandag krijgt Mo Yan een omstreden Nobelprijs voor de literatuur. Sinoloog Maghiel van Crevel bespreekt zijn nieuwe roman 'Kikkers'

Gaomi, Noordoost-China, ergens in de jaren zeventig. De regen houdt aan, de wegen zijn afgesneden, het water in de rivieren stijgt, en de perzikenoogst blijft liggen in de commune, omdat er geen vrachtauto's meer aankomen. De verlamming slaat om in koortsachtige activiteit als wordt omgeroepen dat er een konvooi op weg is naar een plaats waar het fruit alsnog verhandeld kan worden, vijfentwintig kilometer stroomafwaarts. Als gekken zetten de mensen vlotten in elkaar, en zakken de rivier af. Op één vlot ligt onder het zeil geen fruit, maar een hoogzwangere vrouw. Als ze op het water haar kind baart, en daarbij zelf het leven laat, is dat het dramatische einde van een achtervolging door de lokale geboortebeperkers, tierend in een motorboot naast het vlot. Dat de baby, een meisje, te vroeg komt is de enige reden dat ze überhaupt geboren wordt. Als het aan tante had gelegen, was de zwangerschap ook in de laatste stadium nog onderbroken.

Tante is de hoofdpersoon van Mo Yans 'Kikkers', en ze is een ijzersterk personage. Opgeleid tot verloskundige verjaagt ze in de jaren vijftig als representant van het communistische regime de traditionele vroedvrouwen, die leven van gemeenschapsrituelen en bijgeloof. Met maniakale energie en plichtsgevoel begeleidt ze bevallingen in de wijde omtrek. Tante is voor niets en niemand bang, kan bijtend schelden in kleurrijke taal, en ontstijgt haar omgeving als een soort vuilbekkende engel met groot gezag. De mensen vinden haar een heldin. Maar later raakt ze gevreesd en gehaat, als ze zich ontpopt tot een genadeloos uitvoerder van het eenkindbeleid.

De verhalen daarover zijn verbijsterend. En al is overdrijving een integraal onderdeel van Mo Yans schrijversschap, wat we weten van de werkelijkheid van geboortebeperking op het Chinese platteland geeft geen reden te denken dat hij híer overdrijft. Oorverdovende agitprop door de luidsprekers, gedwongen abortus in alle stadia - en veel minder bekend: gedwongen sterilisatie van mannen - en dat met inzet van alle middelen, inclusief veel geweld. Tantes brigade staat met een tractor voor een huis waarin zich een zwangere vrouw schuilhoudt, en ze dreigt de buren door een megafoon hún huis omver te trekken als zij de schuldige niet naar buiten weten te krijgen. Ze wint, opnieuw. En de lezer weet dat ze niet geaarzeld zou hebben.

Maar tante is ook een tragische figuur. Haar werk maakt haar tot vijand van haar omgeving, en uiteindelijk blijkt ze met duizenden abortussen een schuld opgebouwd te hebben die haar op de rand van de waanzin brengt - en waar een kikkerfobie bij hoort: het Chinese woord voor kikker klinkt bijna hetzelfde als dat voor zuigeling. Ze vindt pas verlossing als de man die ze op hoge leeftijd trouwt, een kleipoppenkunstenaar, voor iedere dode foetus een pop heeft geboetseerd. De scènes waarin tante tekeergaat zijn de pakkendste van het boek; soms zijn ze ook grappig en ontroerend. In dat opzicht zit de figuur van de kleipoppenkunstenaar haar op de hielen.

De verteller, Voet Wan, met de bijnaam Drafje - iedereen in het dorp heet naar een lichaamsdeel, en hij kon als kind hard lopen - is het eerste kind dat tante ooit de wereld in hielp. Als vele anderen komt ook hij onder de wielen van de machine: zijn vrouw overlijdt tijdens een abortus, onder de handen van tante. Dat is des te erger, omdat hij zijn vrouw daartoe heeft helpen overreden. Hij was bang zijn baan bij de overheid te verliezen als hij een tweede kind zou krijgen.

Het verhaal loopt door tot in het heden, chronologisch met af en toe een sprong vooruit of achteruit, een perspectief dat Mo Yan ook in andere romans heeft gebruikt. Door het prisma van een lokale gemeenschap toont het zo de metamorfoses die China in de 20ste en 21e eeuw heeft ondergaan. De onstuitbare, grillige feeks van een halve eeuw geleden, die op haar fiets desnoods een bevroren meer overstak als ze zo sneller bij een boerenvrouw in barensnood kon zijn, heeft bijvoorbeeld plaats gemaakt voor het door nieuwe rijken opgerichte superziekenhuis.

Misschien had Mo Yan zich moeten beperken tot die feeks en haar lot, en tot drie decennia in plaats van zes. Dat er in het corrupte en materialistische heden in Gaomi inmiddels een brulkikkerkwekerij staat die een dekmantel is voor een illegale draagmoederorganisatie - tja.

'Kikkers' is een echte Mo Yan: barok, grotesk en clownesk, inclusief de onevenwichtige karakterontwikkeling en de breedsprakigheid die horen bij veel Chinese fictie, zoals hier te lande vooral is verduidelijkt door sinoloog Mark Leenhouts. Een en ander vindt zijn oorsprong in Chinese mondelinge verteltradities - of op z'n minst in schriftelijke tradities van vertellers die nogal mondeling klinken, om het zo maar te zeggen. Tante staat als een huis, maar Voet Wan maakt vreemde sprongen die in de tekst wel worden benoemd, maar moeilijk invoelbaar zijn.

Ook in een ander opzicht herkennen we de kersverse Nobelprijswinnaar. Net als in eerdere boeken schrijft Mo Yan over falend lokaal bestuur, en over krankzinnige toestanden tijdens politieke campagnes. Dat onderwerp is in China nog steeds voor een belangrijk deel verboden terrein: de Grote Sprong Voorwaarts, de Culturele Revolutie, de geboortebeperking. Ook als je begrijpt dát er iets moest veranderen aan de bevolkingsgroei is bijna onbevattelijk dat het zó moest, en wat dat betekende in de levens van ontelbare mensen.

En ja, Mo Yan is lid van de Communistische Partij, die dissidenten onderdrukt, en hij is een van de hoogste cultuurbobo's van China. En nee, hij pleit niet voor het omverwerpen van de regering. En ja, hij schippert. Want zijn clowneske toon als hij het over al die gruwelen heeft zou je kunnen lezen als een gebrek aan engagement - maar hij bereikt wel tientallen miljoenen lezers, en die zijn heel goed in staat om de waanzin in zijn verhalen te zien. Dat de schrijfster Herta Müller het 'een catastrofe' vindt dat hij de Nobelprijs heeft gekregen, zoals vorige zaterdag in Letter & Geest al werd aangestipt, toont dat ze geen millimeter is doorgedrongen in het fascinerende debat dat daarover de afgelopen twee maanden heeft gewoed.

De uitgave is gesubsidieerd vanuit China, door China Book International: welkom in het nieuwe heden. Benieuwd wat Mo Yan overmorgen in Stockholm gaat zeggen.

Mo Yan: Kikkers. Uit het Chinees vertaald door Silvia Marijnissen. De Geus, Breda; 416 blz. € 24,95

De Chinese eenkindpolitiek werd in vrolijke affiches gepropageerd. De werkelijkheid van afgedwongen abortussen en sterilisatie was huiveringwekkend. FOTO AFP

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden