Vrijzinnig en erudiet, bewogen en vroom

'De tragiek heeft niet het laatste woord, wél het voorlaatste. Maar het laatste woord is niet aan ons en niet aan de wereld en zijn noodlottigheden'', zei de theoloog prof. Herman Heering in een gesprek met Trouw, enkele jaren geleden. Voor deze voorman van remonstranten en andere vrijzinnigen was genade ,,zeer goddelijk en zeer menselijk''. Maandag overleed hij, 87 jaar oud.

Enigszins bleef Herman Heering altijd 'de zoon van'. Zijn vader G.J. (overleden in 1956) was zoveel als de geestelijke vader van het christelijke pacifisme in Nederland en oprichter van 'Kerk & vrede'. De zoon maakte zich later los van dit radicale pacifisme. Schone handen houden als een onschuldig mens wordt gemarteld is je niet altijd gegeven, vond hij. Maar net als voor zijn vader bleef een veeleisende ethiek zijn theologie bepalen.

Ruim twintig jaar was Heering jr. remonstrants predikant; in 1964 werd hij hoogleraar godsdienstwijsbegeerte en ethiek in Leiden en hij was er ook betrokken bij het seminarium, de predikantenopleiding van zijn toen al sterk slinkende kerkgenootschap. Eerder dit jaar bleek Heering een dodelijke ziekte onder de leden te hebben, maar hij is steeds helder van geest gebleven en de achterblijvers in zijn kerk gedenken hem als een van de weinigen in de kring van wie je zeggen kunt: erudiet, veelzijdig, bewogen en vroom.

Zoals voor velen in zijn generatie was Heerings denken en ethiek sterk bepaald door de Tweede Wereldoorlog, die een eind maakte aan de illusies van vooruitgang in de decennia daarvoor. Hij tekende de ariërverklaring, om als dominee zijn telefoon te kunnen behouden, met als excuus dat de kerk dan des te meer voor de Joden kon doen. Later zou hij zeggen dat de oorlog hem vervulde van diepe existentiële schuld, vooral voor wat de kerken hebben nagelaten. In zijn boek 'Tragiek en het Boze' noemt hij het tragische de 'schuldeloze schuld'. Het probleem van macht van het kwaad versus de zogenaamde macht van God, in de grote wereld maar ook in het persoonlijke, heeft hem sterk beziggehouden.

Buber, Levinas, Joodse denkers met een sterke nadruk op ieders verantwoordelijkheid en op de geldigheid van de Gods geboden ook als je niets van Gods leiding ziet, voedden de inspiratie van zijn ethiek in zijn professoraatsjaren.

Een van Heerings laatste boeken had de titel 'De God die niet meer nodig is - Voor wie aan God geen boodschap meer hebben'. Hij wist waar hij het over had. Hij had zijn kinderen toch bepaald niet met God en dogma doodgegooid, maar ze hadden ook aan de milde kerk, die hij trouw bleef, inderdaad weinig boodschap. Een generatiekwestie, stelde hij gelaten.

Van jongs af was Heering voor de oecumene. Hij behoorde tot de vleugel die wel mee had gewild met Samen-op-weg, het fusieproces van hervormden, gereformeerden en lutheranen. Hij had zelfs wel over het zere punt heen willen stappen dat de verenigde kerk formeel vasthoudt aan de belijdenisartikelen die expliciet tegen de remonstranten zijn gericht. Voor anderen in zijn kerk was dat te veel gevraagd. Hij ervoer de oecumenische situatie als moeizaam. In de kerk van Rome zag hij weinig aantrekkelijks en die evenmin in de remonstranten, kon hij vaststellen.

Hij was geen zwartkijker die met de Heidelbergse catechismus niets goeds in de mens vermoedt. Maar van de tragiek van het boze bleef hij doordrongen; misschien, zo schreef hij, ,,loopt de mens in zijn maatschappelijk handelen meer kans op falen en in de persoonlijke sfeer op dieper falen.''

Voor vrijzinnigen blijft hij wellicht een voorbeeld, omdat hij ook tot in zijn vrijzinnigheid vrijzinnig was. Natuurlijk was hij tegen een belijdenis die verstard is en die dwang uitoefent over harten en gewetens, maar hij kleineerde de belijdenis niet, want ,,ze is een schatkamer waarin allerlei kostbaarheden worden bewaard die je nog wel eens nodig kunt hebben''.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden