Vrijwilligers verdedigen de Baltische Staten

Beeld Marno de Boer

Estland, Letland en Litouwen vrezen de militaire macht van Rusland. In Estland vormen gewapende vrijwilligers de eerste verdedigingslinie.

Op een grasveldje in de bossen van Estland loopt sergeant Allan rond zijn oude pantserwagen. De vijand voerde verderop een succesvolle verrassingsaanval uit, dus de oefening zit erop voor vandaag. Het is tijd voor wat onderhoud aan het voertuig dat nog dienst deed in het Rode Leger. "Alles in het leven is mogelijk", beschrijft Allan de vereiste improvisatie. Een van de banden komt uit Rusland, een ander uit Tsjechië. "We willen er ook een zwaarder machinegeweer opzetten, maar dat past nog niet goed."

Allan is lid van Kaitseliit, de paramilitaire vrijwilligersorganisatie die ooit is opgericht om na de Eerste Wereldoorlog de Estse onafhankelijkheid van Rusland te bevechten. Kaitseliit is van oudsher het grootste vrijwilligersleger in de Baltische Staten en telt nu 15.000 gewapende leden. Een fors aantal voor een land van 1,3 miljoen inwoners. Het is geen losse verzameling patriottische wapenliefhebbers. Kaitseliit werkt nauw samen met de reguliere strijdkrachten, wordt deels geleid door beroepsmilitairen en heeft ook wettelijke taken bij rampenbestrijding.

Dit voorjaar oefenen de vrijwilligers samen met het Estse leger en bondgenoten uit een groot aantal Navo-landen. In het verleden zagen die bondgenoten Kaitseliit soms als een archaïsche club die weinig nut heeft bij missies in Irak of Afghanistan. Maar na de Russische aanval op Oekraïne in 2014 heeft traditionele verdediging van de eigen grenzen weer prioriteit.

Kaitseliit, Ests voor Verdedigingsbond, moet het daarbij niet van de moderne uitrusting hebben. Het voertuig van Allan is de nieuwste aanwinst in zijn eenheid van ruim honderd militairen uit hoofdstad Tallinn. "We kregen de pantserwagen een half jaar geleden. Hij biedt geen bescherming tegen zwaar geschut, maar misschien kunnen we versterkingen wel dicht naar het gevecht brengen."

(Tekst gaat verder onder de afbeelding)

Beeld Marno de Boer

Estland kan niet kieskeurig zijn bij de aanschaf van nieuw materieel. Het land is grotendeels afhankelijk van overtollige systemen die bij West-Europese legers voor een zacht prijsje de deur uitgaan. Kaitseliit heeft vooral wapens die Zweden en Duitsland in de Koude Oorlog gebruikten. De dienstplichtigen van het reguliere Estse leger rijden even verderop in oude pantserwagens van het Nederlandse leger. Deze Patria's waren met hun grote ramen en lichte bepantsering oorspronkelijk bedoeld voor vredesmissies. Nu traint hun bemanning om de zware tanks en artillerie van het Russische leger tegen te houden.

Juist omdat Estland zich geen groot beroepsleger met modern materieel kan veroorloven, is er een belangrijke rol weggelegd voor gewapende vrijwilligers. "Al onze leden hebben thuis een wapen liggen", vertelt generaal Meelis Kiili, beroepsmilitair en sinds 2012 commandant van Kaitseliit.

Russische invasie

Kiili gelooft daarom ook niet in de waarschuwingen van buitenlandse generaals en denktanks dat een eventuele Russische invasiemacht binnen 24 uur aan de poorten van Tallinn staat en de Navo voor een voldongen feit kan plaatsen. "In 1991 hadden de Russen twee dagen nodig voor de tweehonderd kilometer naar Tallinn. Toen stuitten ze onderweg alleen op vreedzame protesten tegen de Sovjet-Unie." Een volgende poging de Estse hoofdstad te bereiken zal heel wat bloediger zijn, denkt Kiili.

Grondgebied van Estland afpakken is sowieso weinig aantrekkelijk, stelt de generaal. "Voor een invasiemacht is het erg vervelend als je permanent vanuit iedere richting kunt worden beschoten. Wij werken nauw samen met de commando's van het leger. Als iemand een deel van Estland tijdelijk bezet, gaat de strijd daar gewoon door."

Volgens Tomas Jermalavicius, onderzoeker bij denktank ICDS in Tallinn, vormt Kaitseliit ook de eerste verdedigingslinie tegen heimelijke Russische infiltraties. Estland vreest voor een herhaling van de Russische aanval op Oekraïne in 2014. Toen gingen er eerst speciale eenheden zonder uniform de grens over om onrust te stoken. Pas later volgde het reguliere leger. Jermalavicius: "De grenswachten zijn vaak bezig met gewoon politiewerk in provinciestadjes. Gewapende vrijwilligers in de grensstreek zullen indringers waarschijnlijk als eerste opmerken en in actie komen."

Ook in vredestijd is Kaitseliit nuttig, denkt Jermalavicius. "Het is een platform om de hele maatschappij via vrijwilligerswerk bij het veiligheidsbeleid te betrekken. Van oudsher is de organisatie dan ook een manier om patriottisme te bevorderen."

(Tekst gaat verder onder de afbeelding)

Beeld Marno de Boer

Oekraïne

De Russische invasie van Oekraïne heeft het vrijwilligerswerk een serieuzer karakter gegeven, zegt Jermalavicius. "Voorheen waren er leden die slechts mondjesmaat kwamen opdagen bij oefeningen. Door de toegenomen dreiging voelen mensen zich meer betrokken. Oefeningen vinden vaker plaats en zijn veeleisender geworden."

Tijdens de grote voorjaarsoefening van de Estse strijdkrachten kan Kaitseliit nieuwe vaardigheden opdoen. Normaal trainen de vrijwilligers in het weekeinde met hun lokale compagnie van honderd tot tweehonderd militairen. Een aantal keer per jaar is er een grote oefening. Sinds de spanning met Rusland doen daar ook een flink aantal buitenlandse bondgenoten aan mee.

De vrijwilligers leren veel van zulke oefeningen, zegt luitenant Lauri. Zijn compagnie probeerde net om samen met het reguliere leger een vijandelijke opmars te vertragen. "In het echt zullen we ook samen moeten vechten. Vandaag leerden we een harde les. We wisselden onderling te weinig informatie uit, waardoor mijn compagnie op de verkeerde plek zat."

Volgens Lauri maken buitenlandse militairen de oefeningen realistischer. "Morgen doen er tanks en gevechtshelikopters mee. Estland heeft die niet, dus het zal interessant worden. Ik ben benieuwd of de helikopters ons van grote afstand opmerken en doden, of dat er zoveel stof opwaait dat ze ons niet kunnen zien als we snel bewegen."

(Tekst gaat verder onder de afbeelding)

Beeld Marno de Boer

Russen

Kaitseliit is niet in alle lagen van de Estse bevolking populair. Lidmaatschap is voorbehouden aan staatsburgers. Een kwart van de bevolking in het land bestaat uit Russischtaligen. Zij, of hun voorouders, kwamen vaak in de Sovjettijd naar het Baltische land. Bij de hernieuwde onafhankelijkheid in 1991 kregen zij geen paspoort. Wie zich tijdens de Koude Oorlog in Estland had gevestigd, moest eerst maar eens een verlaat inburgeringexamen afleggen.

Toch zijn ze er wel, Russischtalige vrijwilligers. Enkele tientallen meters van sergeant Allan houdt soldaat Aleksei een mijnenveld in de gaten. "Mijn achternaam houd ik graag voor mezelf. Niet iedereen in mijn omgeving heeft er begrip voor dat ik hier sta. Ik ben opgegroeid in Lasnamäe, het Russische getto van Tallinn."

Voor Aleksei was juist Kaitseliit juist een manier om te integreren. "In Lasnamäe is het moeilijk om goed Ests te leren. Pas sinds mijn militaire dienst spreek ik de taal echt vloeiend. Hier bij Kaitseliit leer ik meer over de Estse cultuur. Ik sloot me aan omdat ik dacht dat na de Russische aanval op Oekraïne ook Estland in gevaar is. Ik hou van dit land. Pas als Rusland een normale democratie wordt, wil ik daar nog eens op bezoek."

Maar de positie van Russen in de Verdedigingsbond blijft gevoelig. De pelotonscommandant van Aleksei houdt van een afstandje het gesprek geërgerd in de gaten en hij wil al gauw weten of het mogelijk is om alle uitspraken later ter goedkeuring aan de voorlichtingsafdeling van het Estse leger voor te leggen. Zelf wil hij geen enkele vraag beantwoorden.

"Kaitseliit heeft een imagoprobleem onder Russen", zegt een beleidsmaker in het Estse defensie-establishment hierover. "Onder Esten ligt het erg gevoelig om dat toe te geven, dus zet mijn naam niet in de krant. Maar de Russen zien Kaitseliit als een extreemnationalistische club en noemen het de volksmilitie. Dat klinkt alsof het een ongeorganiseerde gewapende groepering is. Kaitseliit probeert wel om Russischtaligen te rekruteren, maar dat blijft een moeizaam proces."

De Baltische landen hebben alle drie vrijwilligerslegioenen ter ondersteuning van hun kleine professionele legers. Sinds de annexatie van de Krim groeien ze hard. Twee leden van de LŠS in Litouwen vertellen.

Donatas Petrokas.Beeld koen verhelst

Naam: Donatas Petrokas
Leeftijd: 35
Lid van de LŠS: 3 jaar

"Litouwen kan opnieuw worden bezet door de Russen en dat geldt voor alle Baltische landen. Om eerlijk te zijn maakte ik me daar in het verleden nooit zoveel zorgen over, want in de jaren negentig was er helemaal geen agressie vanuit Moskou. Totdat Rusland de Krim innam in 2014- een invasie tegen burgers!

Met een paar vrienden ben ik toen lid geworden van de LŠS. Het is helemaal niet zeker, in mijn optiek, dat de Navo ons te hulp zou komen, ook al zijn hier nu meer Navo-militairen aanwezig. Bovendien ben ik van mening dat we onszelf eerst moeten kunnen verdedigen voordat we om hulp mogen vragen. Dus is het belangrijk en hard nodig dat wij als burgers weet hebben van tactieken, wapens en ander materieel. We trainen bijna elke maand. Daarbij richten we ons op oorlogvoering als partizanen: vanuit het bos, guerilla-achtige acties uitvoerend op de vijand. Want als het werkelijk tot een confrontatie komt, hebben we met die strategie een duidelijk voordeel.

Het mooie aan de LŠS is dat ik de dienst kan combineren met mijn werk als logistiek manager, dat ik al tien jaar doe. Ik moet zo nu en dan een dag vrij vragen, maar dat is geen punt. Op deze manier kan ik zowel mijn plicht doen jegens mijn familie als die jegens mijn land. Lid worden van het leger is een stap hoger en dan zou ik mijn carrière moeten opgeven en veel vaker lang van huis zijn. Op deze manier is het makkelijker te combineren met het vaderschap."

Rimas Žilinskas,Beeld koen verhelst

Naam: Rimas Žilinskas
Leeftijd: 38
Lid van de LŠS: 3 jaar

"Denk je eens in, Oekraïne is nog geen twee uur vliegen vanaf hier en ik kom er zeer regelmatig. Ze zijn onze buren, we delen erg veel en onze geschiedenis is voor een belangrijk deel hetzelfde. De Oekraïners vechten en sneuvelen in de strijd - ik zou het zelfs een oorlog noemen - die Poetin voert tegen het Westen. Als je me vijf jaar geleden had verteld dat Oekraïne in oorlog zou zijn, had ik je voor gek verklaard. Maar als je het mij vraagt, is het Poetin die gek is. Alleen dan kun je de dingen doen die hij in Donbass, Syrië en Georgië heeft gedaan...

Het Rusland van de 21ste eeuw heeft enorme problemen, dus Poetin zoekt een externe vijand. Wij, als bondgenoten van de Verenigde Staten, ziet hij ook als vijanden. Dat merken we hier sterk aan de propaganda vanuit het Kremlin, die erop is gericht om iedereen te doen terugverlangen naar de tijd van de Sovjet-Unie.

Voordat de Krim werd ingepikt, dacht ik nooit na over lidmaatschap van de LŠS. Ik schaam me bovendien dat ik mijn dienstplicht nooit heb vervuld, zoals had gemoeten. Al met al vond ik het tijd om mijn steentje bij te dragen aan de veiligheid van Litouwen. We kunnen niet alleen maar hier naast Rusland leven en onze hand ophouden bij de Navo en de Amerikanen. In die zin snap ik het wel, wat president Trump zegt over Europese defensie. Elk land dient te investeren - en ik ben blij om te zien dat onze regering dat ook doet, want volgend jaar zitten we op 2 procent van het BBP.

Bijna al mijn vrienden zijn lid van de LŠS, en traden toe op hetzelfde moment als ik. Hier in de stad Kėdainiai is vrijwilligerschap bij onze Unie heel normaal. Ook mensen die liever geen geweer vasthouden, kunnen hun bijdrage leveren in de ondersteuning."

LŠS

De Litouwse Fuseliersunie (Lietuvos Šaulių Sąjunga, LŠS) is kleiner dan de vrijwilligersorganisatie in Estland, maar hij groeit snel. Momenteel telt de LŠS achtduizend strijders. De LŠS was illegaal in de Sovjettijd en richtte zichzelf opnieuw op in 1992, nadat Litouwen haar onafhankelijkheid had hersteld.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden