Vrijspraak voor Wilders? Zo vanzelfsprekend is dat niet

De argumenten voor vrijspraak of veroordeling op een rij.

Voor vrijspraak: politiek debat
Geert Wilders is een politicus en die moet kunnen zeggen wat hij wil: daar is het debat, daar is de samenleving, daar is de democratie mee gediend. Het Europese Hof voor de Rechten van de Mens - de sterkste bewaker van de vrijheid van meningsuiting - is er herhaaldelijk glashelder over geweest. Twee jaar terug bijvoorbeeld: 'Het Hof benadrukt dat het in een democratische samenleving van wezenlijk belang is om het politieke debat de ruimte te geven. Het hecht het allerhoogste belang aan vrijheid van meningsuiting in de context van het politieke debat en is van mening dat aan politieke uitspraken slechts om zeer dringende redenen beperkingen mogen worden opgelegd.' Welnu, zeggen de officieren justitie in het Wilders-proces, die dringende redenen zijn er niet. Wilders gaat ver, hij provoceert, hij grieft, hij schokt - maar in het politieke debat mag dat.

Tegen vrijspraak: politiek debat
Kan zijn, maar dat betekent niet dat politici onbegrensd hun gang kunnen gaan en nooit veroordeeld zouden kunnen worden voor wat ze zeggen. Juist politici, zegt het Europese Hof, moeten ontzettend oppassen met wat ze zeggen: ze moeten, om de democratie te beschermen, 'vermijden woorden te gebruiken die de onverdraagzaamheid zouden kunnen aanwakkeren'. En: 'Het hof is van oordeel dat het aanzetten tot uitsluiting van vreemdelingen een fundamentele aantasting van de mensenrechten inhoudt en daarom verlangt het van iedereen, met inbegrip van politici, bijzondere voorzorg'. Wilders heeft die voorzichtigheid niet in acht genomen, oordeelde het Amsterdamse gerechtshof, toen het in 2009 opdracht gaf om Wilders te vervolgen.

Voor vrijspraak: opruiend
Wilders gaat ver, maar niet té ver. Aan de hand van de wetsgeschiedenis, het Europese recht en een rijke jurisprudentie tekenden de officieren eerder in het proces een meetlat waarlangs de uitspraken van Wilders moeten worden gelegd: een uitlating is strafbaar als er op een eenzijdige, opruiende en onnodig buitensporige manier groepen mensen tegenover elkaar worden gezet. Wie die meetlat langs elk van de dertig uitlatingen legt waarvoor Wilders terechtstaat, kan ze één voor één afstrepen en komt dan als vanzelf tot de conclusie: Wilders heeft niets strafbaars gezegd.

Tegen vrijspraak: opruiend
Dat is nog maar de vraag. Het Amsterdamse gerechtshof kwam met behulp van vrijwel dezelfde meetlat als het OM tot een heel andere slotsom. En bovendien: waarom zou je de uitlatingen van Wilders stuk voor stuk beoordelen? Zoals de advocaat van een van de slachtoffers van Wilders (de zogenoemde benadeelde partijen) het zei: 'Het creëren van een vergiftigde atmosfeer gebeurt niet door een enkele uitlating, maar door de opeenvolging van uitingen, waardoor een bepaald negatief beeld van een groep erin wordt geramd'. Dat was ook de redenering van het Amsterdamse gerechtshof: het is een optelsom, al die uitlatingen van Wilders moeten in samenhang worden beoordeeld. En dat maakt ze strafbaar, vindt het gerechtshof, 'zowel door hun inhoud als door de wijze van presenteren'. Die manier van presenteren 'kenmerkt zich door eenzijdige, sterk generaliserende formuleringen met een radicale strekking, niet aflatende herhaling en een toenemende felheid, waardoor er van haatzaaien sprake is'.

Voor vrijspraak: religie of mens
Er moet bij de beoordeling van Wilders' uitspraken een strikt onderscheid worden gemaakt: heeft hij het over een groep mensen - moslims? Of heeft hij het over de godsdienst die die mensen aanhangen - de islam? De officieren steunen daarbij op jurisprudentie van de Hoge Raad die dat onderscheid glashelder heeft gemaakt. Een godsdienst kan niet worden beledigd en van aanzetten tot haat en discriminatie kan alleen sprake zijn als dat tegen mensen is gericht. Wie met die blik naar Wilders' uitspraken kijkt, komt tot de slotsom dat Wilders zich niet tegen moslims keert, maar tegen de islam en de islamisering. Wilders zei niet: 'We moeten de tsunami van moslims stoppen'. Hij zei: 'We moeten de tsunami van islamisering stoppen'.

Tegen vrijspraak: religie of mens
Het is een krampachtig onderscheid. Hier wreekt zich de lastige positie waarin het Openbaar Ministerie zich bevindt: het OM wilde Wilders niet vervolgen, maar moest dat toch nadat het Amsterdamse hof daar opdracht toe gaf. Dat de officieren daarom op alle punten vrijspraak eisten, was geen verrassing. Maar op sommige momenten was wel erg duidelijk dat ze naar die vrijspraak aan het toe redeneren waren. De advocaat van een van de benadeelde partijen verwees naar de tsunami-uitspraak om dat te illustreren: "In dezelfde alinea waarin Wilders het heeft over de tsunami van islamisering gaat het over 'wat er naar Nederland komt en wat zich hier voortplant' en over dat 'wij' ons moeten verweren tegen die tsunami die 'onze' cultuur in het hart raakt. Dit gaat natuurlijk allemaal wel degelijk over moslims, die als onze vijanden worden aangemerkt en niet over een abstract proces van islamisering."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden