Vrijmoedige paus, of een bullebak?

Een rode draad in de loopbaan van Jorge Bergoglio lijkt te zijn dat hij de confrontatie niet schuwt. Als kardinaal in Argentinië en nu als paus maakt hem dat niet bij iedereen populair.

Op 17 december spreken president Barack Obama en zijn Cubaanse ambtsgenoot Raúl Castro voor de televisie hun eigen naties toe. Na een reeks onderhandelingen is besloten om na vijfenvijftig jaar vijandschap een begin te maken met het herstel van de diplomatieke banden tussen de Verenigde Staten en Cuba. Beide staatshoofden bedanken paus Franciscus voor zijn bemiddeling tijdens het onderhandelingsproces. In zijn televisiespeech zei Obama: "Ik wil Zijne Heiligheid paus Franciscus bedanken, wiens morele voorbeeld ons laat zien hoe belangrijk het is te streven naar de wereld zoals zij zou moeten zijn, in plaats van eenvoudigweg genoegen te nemen met de wereld zoals zij is."

Wat de Amerikaanse president hier over Franciscus zegt, is het tegenovergestelde van de ideale vorst zoals de Florentijnse humanist Niccolò Machiavelli (1469-1527) die in zijn boek 'Il Principe' beschreef. Een heerser moet volgens hem juist amoreel zijn; politiek moet uitgaan van hoe de wereld is, en niet van hoe die zou moeten zijn. Machiavelli was niet alleen een grote inspiratiebron voor heersers, maar ook voor degenen die met heersers omgaan. Speciaal voor die laatste groep schreef de Spaanse jezuïet Balthasar Gracián (1601-1658) een aantal dringende adviezen, uitgebracht onder de titel Oráculo manual y arte de prudencia. Deze beroemde handleiding leert personen hoe zij zich ongeschonden kunnen voortbewegen aan hoven. Graciáns uitgangspunt is zijn overtuiging dat de mens een boosaardige natuur heeft, waartegen strijd moet worden gevoerd (una milicia contra la malicia de hombre). Wie zijn medemensen als zodanig beschouwt, loopt minder kans te gronde te worden gericht. Een van Graciáns voorschriften is nooit te zeggen wat je echt denkt: 'Een wijs man leert men niet kennen door wat hij in het openbaar verkondigt, want daar spreekt hij niet met zijn eigen stem, maar met die van de gangbare dwaasheid, hoezeer hij die in zijn binnenste ook verloochent'.

Deze 'wijsheid' staat haaks op die van die andere jezuïet, paus Franciscus. Geen enkele paus heeft zo vaak als hij gesproken over het vrijmoedig spreken, een deugd die erg verschilt van voorzichtigheid. De oude Grieken noemden haar parrèsia, van pan (alles) en rhèsis (het spreken). Franciscus kiest ervoor de term in zijn toespraken en geschriften niet te vertalen, waarschijnlijk vanwege de complexe betekenis ervan.

De Franse filosoof Michel Foucault (1926-1984) wijdde een hele serie colleges aan de parrèsia. Hij zei er ter inleiding dit over: "Degene die parrèsia gebruikt, de parrèsiastès, is iemand die alles zegt wat hij denkt: hij verbergt niets, maar stelt zich in zijn spreken met hart en ziel open voor anderen."

Waarachtig spreken

Volgens Foucault zijn een negatieve en een positieve soort te onderscheiden: parrèsia als 'er van alles uitflappen', en parrèsia als het moedig uitkomen voor je overtuiging, met alle risico's van dien. Foucaults colleges gingen over die laatste soort. In een analyse van tal van klassieke teksten laat hij zien hoe grote figuren als Socrates en Diogenes optraden als vrijmoedige sprekers, die het als een plicht zagen waarachtig de waarheid te spreken.

Ook in het Nieuwe Testament komt het woord parrèsia voor. Paulus gebruikt het als 'vrijmoedigheid', 'openhartigheid' en 'openbaarheid'. Die laatste betekenis heeft de overhand in het Johannes-evangelie, vooral in de passages waarin Jezus van zichzelf zegt dat Hij openlijk heeft gesproken.

En nu horen we het begrip terugkomen in de toespraken van paus Franciscus. Geregeld roept hij op tot parrèsia. Voor hem is dit de deugd van de profeten en de apostelen, die door God gedreven de waarheid verkondigden, ook al wisten ze dat ze dat met hun eigen leven moesten bekopen. Maar de paus stelt de parrèsia ook tegenover het kleinmenselijke dat zo vaak de kop opsteekt in bijvoorbeeld kloostergemeenschappen.

Eerlijke communicatie komt volgens Franciscus tot stand 'als we echt overtuigd zijn van wat we te zeggen hebben', want 'de woorden komen dan als vanzelf'. Dat is niet het geval 'als we te zeer bezig zijn met tactische aspecten' - de paus noemt dat tatticismo. "Ons spreken is dan kunstmatig, weinig communicatief, smakeloos, een spreken vanuit het laboratorium. En dat communiceert niets. Ook is vrijheid [geboden] ten opzichte van de mode, van gemeenplaatsen, van voorgekookte formules, die uiteindelijk het communicatievermogen vernietigen."

Franciscus' pleidooi voor het vrijmoedig spreken kan bevrijdend werken voor mensen die in het verleden ten gevolge van het klerikalisme te lijden hadden onder hun onmondigheid. Zo kon de gruwel van het seksueel misbruik door priesters niet aan het licht worden gebracht onder andere door het ontbreken van parrèsia bij veel kerkleiders. Het niet durven benoemen van wat er zich in werkelijkheid afspeelt en het niet aandurven een afschuwelijke werkelijkheid onder ogen te zien, zijn ondeugden die haaks staan op de door Franciscus gepromote deugd.

Wie oproept tot parrèsia, wil zelf een parrèsiastès zijn. Dat geldt zeker voor Franciscus. Bij zijn hervorming van de Romeinse curie, zijn aanpak van het klerikalisme en de door hem in gang gezette 'pastorale wending' neemt hij geen blad voor de mond. Dat hij weerstand oproept, lijkt hem niet te deren. Dat prelaten zich openlijk tegen zijn plannen verzetten, juicht Franciscus alleen maar toe. "Dat is een goed teken voor mij, dat de weerstand openlijk wordt geuit, zonder geniepig gemompel als men het er niet mee eens is. Het is gezond dingen openlijk te bespreken. Dat is heel gezond", zei hij in een interview met journalist Elisabetta Piqué van de Argentijnse krant La Nación.

Op 22 december blijkt andermaal Franciscus' parrèsia, wanneer hij voor de tweede keer in zijn pontificaat de jaarlijkse kersttoespraak tot de Romeinse curie houdt. Zijn woorden liegen er niet om. De hoofden van de departementen van het pauselijk bestuursapparaat horen hem zeggen dat de curie als een lichaam is, en daarom vatbaar voor allerlei ziekten. Dagblad Trouw kopt op zijn website: 'Paus trekt van leer tegen Vaticaanse geestelijken'; de NOS zegt: 'Paus: curie heeft spirituele alzheimer'; en de Volkskrant schrijft 's anderendaags op de voorpagina: 'Paus: Vaticaan heeft vele kwalen'.

Gewetensonderzoek

Franciscus heeft evenwel gezegd dat de leden van de curie de door hem genoemde ziekten 'waarschijnlijk' hebben opgelopen. Toch suggereert de manier waarop de paus deze ziekten presenteert, dat hij de zieken in de smiezen heeft. Door zo vrijmoedig misstanden en slechte mentaliteiten te benoemen geeft hij de curieprelaten en hun medewerkers de mogelijkheid van een diepgaand gewetensonderzoek.

Media berichten dat de aanwezige kardinalen en aartsbisschoppen not amused waren. Antoine Bodar, de in Rome woonachtige priester van het bisdom Haarlem-Amsterdam, kan geen waardering voor de speech opbrengen. 'De stijl van de huidige paus en zijn wijze van uiten, nu als kerstbullebak, maken op mij persoonlijk niet de mijns inziens beoogde indruk. Deze rede werkt op mij zelfs averechts.'

Is Paus Franciscus een kerstbullebak? Deze reactie is te begrijpen als je, zoals Bodar, weet hoe hard en toegewijd er door curiemedewerkers wordt gewerkt. Bovendien lijkt het een rode draad te zijn in de loopbaan van Bergoglio dat hij zich vaak moraliserend uitlaat, een hebbelijkheid die hem in Argentinië bij een groot aantal jezuïeten niet bepaald populair maakte.

Dit artikel is een ingekort fragment uit 'Paus Franciscus, het tweede jaar: Geest en tegenwind' van Christian van der Heijden. Het boek (met een voorwoord van Prins Jaime de Bourbon de Parme) verschijnt morgen bij uitgeverij Adveniat. 232 blz., euro19,50.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden