Vrijheid is hier ver weg

Abraham Kuyper begon in 1905 een lange reis om de Middellandse Zee. George Harinck reist hem voor een Ikon-serie achterna en bericht in Trouw. Hij ontdekt dat de botsing van culturen en religies nog steeds actueel is. Vandaag aflevering 4: via Palestina naar Egypte.

Kuyper reisde in 1905 door Palestina door een bar land, per paard of in een huifkar, over onverharde wegen en wadend door stroompjes omdat de brug was ingestort. Het was het meest achtergebleven land dat hij op zijn reis aandeed. Vandaag is het precies omgekeerd. In de hele Levant troffen wij geen welvarender land aan, met zo'n uitstekende infrastructuur als Israël.

Dat contrast maakte het bezoek aan dit land wel tot een uitdaging. Toen de documentairemakers Hans Hermans en Martin Maat bij mij kwamen met het idee om een serie te maken over de reis van Abraham Kuyper was het hun bedoeling de observaties die Kuyper beschrijft in zijn boek 'Om de oude wereldzee' te toetsen aan de actualiteit. Kuypers reis is steeds de rode draad in de afleveringen, maar daarbinnen maakten we interviews met mensen die we onderweg tegenkomen.

Bij degenen die we in het voormalige Palestina ontmoetten, speelt de claim op grondgebied een dominante rol en daar schrijft Kuyper weinig over. Hij verhaalt positief over het zionisme, maar wat hem betreft zouden Joden die de pogroms wilden ontvluchten even goed naar de VS of Zuid-Amerika kunnen uitwijken. En veel Joden in zijn tijd zagen dat ook zo. Een exclusief en religieus gefundeerd joods recht op Palestina kende hij niet (en hij zou er ook geen voorstander van zijn geweest). Zulke claims wortelden zijns inziens in het westers nationalistisch denken dat hij afwees. Bovendien dacht hij dat het land te klein zou zijn om de Joden te herbergen. De Joden op de Westbank die wij spraken herleiden hun claim op het land moeiteloos tot Gods belofte aan de aartsvaders Abraham, Izaak en Jakob van een paar duizend jaar geleden. "Wij zijn hun zonen", zegt wijnbouwer Nir Levy. En dus is Shira Palmer al even vanzelfsprekend een nieuwe Joodse nederzetting bij Tekoa op de Westbank begonnen.

undefined

Traangasincident

De botsing van religies en culturen was onderweg nergens zo'n openlijke clash als in Israël. Dat bleek niet alleen uit een traangasincident waarin we verzeild raakten, het sprak ook uit de verontwaardiging van de Palestijn Ahmed Bargouth in Beita bij Ramallah. Hij spreekt van een vijf-sterrenbezetting door Israël, zwaarder kan niet. En hij verwijst ook naar het verleden, maar dan naar dat van Kuypers dagen. Toen was Palestina een deel van het Ottomaanse Rijk en leefden Jood en niet-Jood er naast elkaar. De Jood was toen gewoon een van de Palestijnen, zegt hij. In grote lijnen is dit juist. De Ottomanen lieten de religies en de culturen in de door hen onderworpen gebieden ongemoeid, al veranderde dat wel in de halve eeuw voorafgaand aan de ondergang van dit rijk in 1922 - denk aan de Armeense genocide ten tijde van de Eerste Wereldoorlog.

De kunst van de aflevering over Israël was om de Palestijnse wereld in Kuypers tijd en de huidige totaal andere wereld aldaar in een verband te plaatsen. Kuypers relaas reikte de schakels aan. Kuyper bezocht de plaatsen die aan Jezus' optreden herinnerden, de nederzettingen van Joodse pioniers, zag hoe ze het land in cultuur brachten, zoals met de wijngaarden in Zichron Jakob. Wij koppelden dat aan een portret over een visser op het meer van Genesareth, die hetzelfde beroep uitoefende op hetzelfde meer als Jezus' eerste discipelen, die Kuyper in 1905 voor zijn geestesoog door Kapernaum zag lopen. Hij schrijft uitvoerig over zijn persoonlijke 'zielenweelde' op dat meer, in Jeruzalem en in Bethlehem En we interviewden een Joodse wijnbouwer en een Joodse pionier. Dat ideaal van de nederzettingen is inmiddels niet meer zo ongecompliceerd als destijds en daarover vroegen we de mening van een Palestijn op de Westbank. Ook bezochten we met pelgrims de Heilig Grafkerk in Jeruzalem en de Geboortekerk in Bethlehem om een schakel te leggen tussen Kuypers pelgrimage met het huidige massatoerisme.

undefined

Gebed tot Allah

We hadden de moslims op de Krim en in Turkije al ontmoet, maar in Egypte kom je meer in het heartland van de islam. We reisden met Egypt Air en dan merk je dat al op Schiphol: voor we opstegen klonk in het toestel eerst een gebed tot Allah uit de luidsprekers. We gingen nu de vrije wereld met zijn heftige publieke discussies uit en stuitten op geheel andere problemen. Bij aankomst in Cairo werden we nog voor de douane opgewacht door een onbestemd mannetje dat het bord 'Hans Hermans - Dutch TV' omhoog hield. Hij zou ons door de douane loodsen. Dat is een bureaucratie van jewelste en het was onduidelijk of zijn interventie ons proces nu versnelde of juist vertraagde. Het kostte anderhalf uur stempels halen, van het ene loket naar het andere gaan en veel wachten voor we uiteindelijk door de douane waren.

De volgende ochtend zouden we eerst onze permits ophalen bij de International Press Office. Maar omdat we vreesden dat daar iemand aan ons ter controle zou worden toegevoegd en we niet meer vrij waren in onze keuze wie en wat te filmen, gingen we eerst naar een koptische kerk, waar we een dienst bijwoonden en een priester interviewden. Daarna meldden we ons bij de autoriteiten. Gelukkig kregen we niemand toegevoegd en filmden we die middag bij de piramiden te Gizeh.

We namen een presentatie op, maar kregen hier toch nog last met de autoriteiten. We werden aangehouden omdat we niet de juiste papapieren bleken te hebben om hier te mogen filmen. Van permits zijn er in deze landen zo veel verschillende, dat een set speelkaarten er niets bij is. En altijd blijk je er een te missen of is er een ongeldig. Vaak zijn er ook verschillende instanties die zich met je bemoeien, in dit geval de politie en de veiligheidsdienst. We moesten ons werk staken en het filmmateriaal overleggen, maar wilden voorkomen dat ze er beslag op zouden leggen. De cameraman had snel zijn schijfjes verwisseld, maar een leeg schijfje zouden ze niet accepteren. Het volle schijfje wilden we niet uit handen geven, omdat daar ook onze illegale opnamen van de ochtend op staan, met Kopten die zich kritisch over de regering uitlieten.

Hans Hermans koos voor een vertragingstactiek: omdat ze zelf niet de juiste apparatuur hadden om de opnamen te bekijken en te verwijderen moest hij dat voor hen doen. Hij deed dat zeer langzaam, in de hoop dat ze het zat zouden worden en hij niet hoefde terug te spoelen tot aan de opnamen van die ochtend. Het was gelukkig na vijfen, dus de heren wilden naar huis. De politie had voldoende aan een schrobbering, maar de veiligheidsdienst wilde zijn recht laten gelden. De opnamen werden dus gewist. Maar de tijd werkte in ons voordeel en de schade bleef beperkt tot het verwijderen van de onschuldige opnamen van Gizeh. De opnamen van de Kopten zijn hen ontgaan. 's Avonds op de hotelkamer vonden we een Amerikaans programma waarmee de gewiste opnamen werden hersteld. Bovendien hadden de camera- en geluidsman met hun iPhones onze aanhouding gefilmd; we hadden er een documentaire-item bij gekregen.

Het controleren en schaduwen waren in de islamitische wereld ons dagelijks deel. De volgende dag konden we zonder begeleiding Cairo verlaten, vrij! We reden met ons busje de stad uit via het Tahrirplein, dat begin 2011 het toneel van de opstand tegen Mubarak was, en komen langs dichtgemetselde straten. Achter die muren bevindt zich de Amerikaanse ambassade, symbool van de vrije wereld, en ook Shepheard's Hotel waar Kuyper in 1905 verbleef. Door de woestijn reisden we naar het zuiden. In Minyah begon de onvrijheid weer. We werden er opgewacht door politie die niet meer van ons wijken zou. Intussen hoorden we van terreurdreiging en raadde de ambassade ons aan onder de radar te blijven - niet meer twitteren dus. Vrijheid is hier ver weg.

undefined

Tv-serie en artikelen

De achtdelige Ikon-serie 'Om de Oude Wereldzee' wordt op zondagavond uitgezonden op NPO 2. Voorafgaand aan elke uitzending publiceert Trouw in de Verdieping een artikel van George Harinck. Tijdens debatavonden (de volgende wordt op 2 juni gehouden in Heerenveen) zal Harinck met gesprekspartners spreken over Kuypers angst voor het religieuze fanatisme en het verband met de actualiteit. Meer informatie daarover is te vinden op de website: www.vuvereniging.nl

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden