Vrijheid is een ruimte vol beperkingen

Paul Teule, Vrijheid voor gevorderden. Uitgeverij Boom, 202 pag., euro 19,90

****

De schrijver

Paul Teule (1981) is docent politieke economie aan de Universiteit van Amsterdam. In 2014 won hij de Banningprijs voor het beste politieke essay. 'Vrijheid voor gevorderden' is zijn eerste boek.

Zijn vraag

Wat is vrijheid? We gebruiken het woord vrijheid te pas en te onpas, niet alleen op en rond 5 mei. Maar in de meeste gevallen - zelfs bij politieke partijen die het woord in de naam dragen - wordt niet duidelijk wat er precies mee wordt bedoeld. Het debat over vrijheid van meningsuiting is al jaren oververhit en ontaardt al snel in discussies over het al dan niet bestaande recht op belediging. Als jonge politiek filosoof op stage bij D66 ervoer Paul Teule aan den lijve hoe moeilijk, zo niet onmogelijk het was om in de politieke praktijk stil te staan bij het vrijheidsbegrip dat gehanteerd wordt. Hij ging terug naar de bibliotheek en presenteert in dit boek zijn bevindingen.

Zijn analyse

De vergissing die wij het meest begaan als we denken over vrijheid is dat we vrijheid enkel zien als dat wat filosofen negatieve vrijheid noemen: vrij zijn van belemmeringen. Deze eis tot 'negatieve vrijheid' heeft in Nederland in veel opzichten de overhand gekregen. Geen overheid of ander mag jou in de weg staan (Censuur! Betutteling!). Het probleem is alleen dat er een 'nulsomspel' ontstaat: de winst van de een is het verlies van de ander (denk aan de rij bij de kassa). Je bent als het ware vrij ten koste van elkaar. Daarnaast bestaat er ook positieve vrijheid: alles wat aanwezig moet zijn om daadwerkelijk te kunnen doen wat je wilt. Positieve vrijheid (positief in de medische betekenis van 'aanwezig') bestaat uit een heleboel randvoorwaarden, waar je omgeving en ook jijzelf aan moeten voldoen om vrij te zijn.

Zijn conclusie

Volgens Teule moeten we leren om vrijheid niet te zien als een lege, maar als een gevulde ruimte. Neem het voorbeeld van de snelweg. Een automobilist die van Amsterdam naar Assen wil rijden, kan beschikken over een langgerekte, aaneengesloten weg om vrijuit te gebruiken. Vrijuit? En al die bumperklevers en aso's onderweg? De verkeerslichten en flitspalen? Zonder die laatste elementen, fysieke hulpmiddelen bij de uitvoering van de vastgestelde regels, zouden die andere weggebruikers de rit niet alleen hinderlijk, maar ook levensgevaarlijk maken. De langgerekte, veilige, snelle én vrije bewegingsruimte tussen jou en je eindbestemming kan alleen bestaan dankzij een samenspel van collectief nageleefde regels, geïnde belasting en getrainde vaardigheden.

Mooiste voorbeeld

Stel dat bekend zou worden dat op een bedrijventerrein in de Achterhoek een paar honderd jonge vrouwen als seksslaven gehouden zouden worden. Dan zou er keihard worden ingegrepen en het nieuws zou de wereld overgaan. Waarom accepteren we dit dan wel op de Amsterdamse Wallen?

Onbegrijpelijkste zin

Niet ontdekt. Qua vertelvaardigheid doet Teule denken aan Bas Haring.

Reden om dit boek niet te lezen

Teule is in de populaire filosofie niet bepaald de eerste die over dit thema heeft geschreven, denk bijvoorbeeld aan boeken van Alicja Gescinska, Rutger Claassen of Rob Wijnberg. Er kan enige vermoeidheid ontstaan bij de lezer.

Reden om dit boek wel te lezen

Het sterke van Teule is dat hij naast de klassieke literatuur ook al die recente titels verwerkt in zijn betoog. Plus nieuwe inzichten uit de neurowetenschap. Bovendien slaagt hij erin om een synthese te vinden tussen al dit materiaal en zijn eigen ideeën. Die synthese is misschien niet baanbrekend, maar wel aanstekelijk in redelijkheid. Met behulp van de deugden-ethiek weet Teule het midden te vinden tussen de onwerkbare extremen van totale negatieve vrijheid en positieve vrijheid als opgelegd moralisme.

Volgens Teule zijn Nederlanders allemaal al 'gevorderden' in de vrijheid; we leven immers in een land waarin de vrijheden op bijna elk gebied uitzonderlijk groot zijn. Alleen zijn we een beetje als verwende kinderen, we klagen wat af zonder te beseffen hoe bevoorrecht we zijn. En we missen de taal om onze vrijheid op een constructieve manier te onderhouden. Dit uiterst leesbare boek geeft daar een bruikbare aanzet toe.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden