Vrijhaven

De verbeelding is aan de macht

De twaalf grote pompoenen die in mijn Ruigoordse tuin groeiden, vond ik, één dag voor ik ze wilde oogsten uitgehold terug. Ze waren leeggevreten door de ratten, die, nu het festivalseizoen voorbij is, op zoek gaan naar nieuwe voedselbronnen. Knoflook doet het goed. Ratten houden niet van knoflook.


Een utopie is een niet-bestaande plek, en in die zin is dat niet van toepassing op Ruigoord, bij Spaarnwoude. Op eilanden lijkt alles echter. Je wordt er harder geslagen door storm en regen en als het ongedierte gaat fourageren, gebruikt het meteen de tactiek van de verschroeide aarde. In de stille maanden sluipt er minstens één vos rond. Vliegtuigen komen heel laag over, maar de constante dreun van de scheepsgeneratoren vlakbij, hoor ik al niet eens meer.


Hier heb ik mijn schrijfatelier, en de buitenwereld manifesteert zich alleen als virtuele spookgestalte via een haperende internetverbinding. Ruigoord is sinds de Gouden Eeuw steeds een eiland geweest, zij het nu in overdrachtelijke zin.


Ooit was het een oude oeverwal, die moedig weerstand bood tegen de waterwolf, later beschrijft de dijkgraaf van Rijnland het eiland 'Ruygoort' als een stuk grond, dat geen ander nut heeft dan dat van 'stelgors voor het woeden der golven en het breken van de waterslag bij storm.' De aardstoffen konden nog dienen voor dijkverzwaring.


Ook na inpoldering bleef het een eiland in de vlakten. Toen Ruigoord begin jaren zeventig moest verdwijnen, bood een groepje kunstenaars heftig weerstand en kreeg daarbij steun van de opstandige dorpspastoor van de kerk van St. Gertrudis. Ik denk niet dat er in die dagen een utopistische beginselverklaring is geformuleerd, maar een ding is zeker, de verbeelding kwam aan de macht. Sindsdien groeide het dorp uit tot een internationaal bekende vrijhaven voor alternatieve cultuur en broedplaats voor de kunsten.


Nu is het een omdijkte, groene enclave met ateliers, en de strandjes en vlakten hebben al jaren geleden plaatsgemaakt voor haven en industrie. Olietanks rijzen hoog op achter de dijken; 's nachts zetten lossende schepen gedeelten in fel licht, overdag wordt het dorp gegeseld door de slagschaduwen van windmolenwieken.


Een utopie is een ideale plek, en wat is utopischer dan een vrijhaven?


Iemand zei ooit dat Ruigoord de wereld in het klein is. Voor een schrijver is dat heel interessant, een dorp vol uitgesproken individualisten als simulacrum van de grote wereld, een gistvat van menselijke verhoudingen. Het kent clans en stromingen, botsende meningen en kantelende inzichten. Een vrijhaven is het, maar niet vrij van ostracisme; als groenzone wordt het van buiten bedreigd, maar ook van binnen door de steeds massalere festivalcultuur, door supertrucks die bomen en velden kapotrijden; door evenementen die mensenmassa's op de been brengen, en die op hun beurt weer ratten aanlokken.


Ratten en pompoenen, ze doen meteen denken aan een sprookje, maar in werkelijkheid is mijn oogst naar de maan. Hier zal Gertrudis, aan wie de Ruigoordse kerk is gewijd, uitkomst moeten bieden. Op de dijk staat haar beeld, ze houdt de blik op het water gericht. Haar katholieke veren heeft deze Gertrudis afgeschud, ze is niet langer de ingetogen maagd, maar een krachtige vrouwengestalte die doet denken aan de Minoïsche slangengodin. De zevende-eeuwse Gertrudis was non, maagd en dochter van hofmeier Pepijn van Landen. Zij is schutspatrones van katten, tuiniers en pelgrims en haar attributen zijn muizen en ratten.


Pompoenen heeft Geertruida niet gekend, maar je kunt haar aanroepen bij ratten- en muizenplagen. Hier in Ruigoord ervaar ik de werkelijkheid intenser dan elders en tegelijkertijd voel ik me verbonden met de geschiedenis en opgenomen in een mythologische orde.


In Ruigoord is nog de verbeelding aan de macht, en dat is het enige echte Utopia.


Jan van Aken (1961) is schrijver en docent aan de Schrijversvakschool. Zijn laatst verschenen roman is 'De Afvallige' (2013).

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden