Vrije wil een schone zaak, maar niet iedereen blijft er gezond bij

Van een onzer verslaggevers DELFT - Een geestelijke gezondheidszorger die een oogje in het zeil houdt op een gezin, zoals nu de dokter en het consultatiebureau voor de gewone gezondheid en vroeger de zielszorger voor het geloof. Emotioneel zijn we van zo'n inmenging nog ver weg, maar is die afkeer niet net zoiets als de afkeer van vaccinatie in sommige kringen?

Na al een mensenleven als psychiater kon dr. A. van Dantzig gisteren de vereniging van geestelijke verzorgers in zorginstellingen (VGVZ) nog volop prikkelen met ideeën en gedachten. Zijn suggestie van een verplichte geestelijke gezondheids-begeleiding voor elk gezin was half-serieus bedoeld, maar niettemin. Van Dantzig heeft in zijn lange leven een 'onwaarschijnlijke hoeveelheid ellende' gezien bij mensen die doorgingen voor 'normaal'. Veel van die ellende is terug te brengen op wat er in iemands geschiedenis, in het gezin waarin hij of zij is opgegroeid, is misgegaan. Met geld en politieke wil is volgens Van Dantzig veel aan het geestelijke welzijn te verbeteren, als men de inzichten van de psychoanalyse overneemt.

Over mensbeeld en zingeving ging het op de landelijke dag van de VGVZ in het psychiatrisch centrum Joris in Delft. Van Dantzig prikkelde het gezelschap dominees en r.-k. pastores met enige leke-theologie. Over de vrije wil bijvoorbeeld, die ervoor heeft gezorgd dat mensen zo gemakkelijk de oorzaak van hun falen bij zichzelf zoeken met veel neuroses als gevolg. Een mensbeeld dat volgens Van Dantzig al voorin de Bijbel is terug te vinden in het verhaal van de zondeval: kinderen die gestraft worden omdat ze te nieuwsgierig of te hongerig waren - en het met die straf nog eens zijn ook.

De vrije wil, vindt Van Dantzig, kan menselijk gedrag vaak onvoldoende verklaren; dat kan beter als je uitgaat van wat mensen bepaalt, determineert, hun geschiedenis. Van Dantzig onderstreepte nog eens dat de verboden die volgens Freud het meest tot neuroses hebben geleid, die op het terrein van de seksualiteit zijn. “Freud vond de eieren van de seksualiteit, die de kerk had verstopt.”

Daar is nog wel erg veel over te zeggen. Vanaf de zondeval, en zeker sinds Augustinus, Thomas en de eeuwen door heeft de mensheid geworsteld met haar vrije wil en de vraag hoe het zit met goed en kwaad. De aanwezige pastores vonden het zeer belangwekkend wat Van Dantzig allemaal te berde bracht. Maar niet iedereen zag in de huidige werkelijkheid de kerk als degene die aan de kant staat van de vrije wil en dus de schuld van de mensen. De ervaring is eerder dat pastores tegenwoordig altijd alles begrijpen en dat de psychiatrische zorg de mensen aanspreekt op wat ze kunnen en moeten. En bovendien: zonder vrije wil blijft er van humaniteit ook niet veel over.

Casus

Een zestal geestelijke verzorgers uit zorginstellingen lieten aan de hand van een zelfgekozen casus zien hoe zij, vanuit hùn traditie en mensbeeld, omgaan met mensen die aan hun geestelijke zorg zijn toevertrouwd. Het was misschien wel voor het eerst dat in zo'n rij niet alleen een protestants, katholiek en humanistisch geluid en ook een joods verhaal was te horen, maar ook nog een imam en een pandit - de laatste moet overigens nog als zodanig aantreden.

Rabbijn J. S. Jacobs is al vele jaren werkzaam in de joodse ambulante en intramurale geestelijke gezondheidszorg. In zijn verhaal oversteeg hij als het ware het christelijk getob over vrije wil en determinatie. Het ging over een man die ieder jaar naar Mauthausen wil, moet van zichzelf, om bloemen te leggen bij de plek waar zijn grootvader is omgebracht, van wie hij zich nog herinnert hoe die werd weggesleurd. Eigenlijk wil hij niet meer leven, maar de rabbijn kan hem vanuit het jodendom laten zien hoe juist zijn moeitevolle tochten naar Mauthausen zijn unieke en onmisbare taak zijn.

Iets van het 'protestantse mensbeeld', verwoord door mevrouw C. Houtkoop, leek eerder op de karikatuur die eerder Van Dantzig had geschetst. Een geval van iemand bij wie het 'gevallen in schuld', 'geneigd tot het kwade' enzovoorts was geneurotiseerd in een verlangen dat de dominee zijn slechtheid vooral zou bevestigen. Zij had niet geprobeerd hem op andere gedachten te brengen; die strenge regels en verboden boden een zekere veiligheid en het zou hem angstig maken als zij, de pastor, die in twijfel trok. Bovendien “ben ik daarvoor zelf teveel met het protestantse gedachtengoed vergroeid”.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden