Vrije verkiezingen geen wondermiddel op de weg naar democratie

In Marokko is de afgelopen jaren een aantal democratische hervormingen doorgevoerd. Toch zijn veel waarnemers van mening dat de Marokkaanse regering niet de werkelijke wil toont om het land te democratiseren. Vrije verkiezingen zijn immers nog steeds niet gehouden. Volgens historicus Van der Aa verdient Marokko echter het voordeel van de twijfel. De auteur is historicus

GERBERT VAN DER AA

Tot wat voor ellende het uitschrijven van vrije verkiezingen kan leiden is de afgelopen jaren in Algerije gebleken. Het fundamentalistische Fis, een partij die herhaaldelijk had verkondigd dat haar eerste daad na het aan de macht komen zou bestaan uit het afschaffen van de democratie, leek daar in 1992 de democratisch gehouden parlementsverkiezingen te gaan winnen. Dat kon niet de bedoeling zijn. Toen de regering daarom de verkiezingen afgelastte, koos een kleine groep extremistische moslims voor een ondergrondse gewapende strijd met als doel de maatschappij te destabiliseren, zodat alsnog een islamitische 'heilstaat' gesticht zou kunnen worden. Over de algehele chaos die daarvan het gevolg is kan iedereen bijna elke dag in de krant lezen.

Gevechten

De Marokkaanse koning Hassan II heeft veel geleerd van de gebeurtenissen in het buurland. Hij is zich er terdege van bewust dat de fundamentalistische oppositie ook in zijn land populair is, zoals onlangs nog bleek toen op de universiteit van Casablanca gevechten uitbraken tussen de politie en studenten die sympathiseren met al-Adl wal Ihsane, de semi-clandestiene fundamentalistische beweging van sjeik Abdessalam Yassine. Vrije verkiezingen zal Hassan daarom niet organiseren. De Marokkaanse koning beseft dat er andere, minder riskante manieren zijn om zijn land te democratiseren.

Zo voerde hij de afgelopen jaren een aantal liberale hervormingen door. De persvrijheid nam toe, de Berbers kregen het recht hun eigen taal in het openbaar te gebruiken en verschillende oppositiepartijen werden betrokken bij het landsbestuur.

Veel waarnemers hebben echter weinig vertrouwen in de Marokkaanse hervormingen. De Marokkaanse politicoloog Hichama Ben Abdallah el-Alaoui schreef afgelopen september in Le Monde Diplomatique dat Hassan niet de werkelijke wil toont zijn land te democratiseren en de macht nog steeds stevig in handen heeft.

Maar wat is het alternatief? In de veel geprezen bundel Democracy without Democrats, die in 1994 verscheen onder redactie van Ghassan Salamé, wordt betoogd dat democratiseringsprocessen in het verleden bijna overal ter wereld zorgvuldig bewaakt werden door de zittende regimes. Dit was nodig om de stabiliteit te bewaren.

Als voorbeeld kan een land als Spanje dienen. Na de dood in 1975 van dictator Franco voerde koning Juan Carlos het land in kleine stapjes naar volledige democratie. Extremistische politieke groeperingen zette hij buitenspel en in overleg met de rest van de oppositie werd besloten wie zich wel en wie zich niet verkiesbaar mochten stellen bij verkiezingen. Politicologen noemen dit proces pacting. Een belangrijk voordeel van deze manier van democratiseren is dat het proces gedepolitiseerd wordt. Onderhandelingen vinden immers niet plaats onder voortdurende druk om brede aanhang onder de bevolking te mobiliseren.

Ook in Marokko is momenteel een proces van pacting gaande. Toch zal het niet makkelijk zijn om alle politieke groeperingen in het land op één lijn te krijgen. De toegenomen rechten van de Berbers hebben de polarisatie tussen hen en het Arabisch-sprekende deel van de bevolking doen toenemen. Fundamentalistische moslims zijn fel gekant tegen het gebruik van de Berber-taal en ijveren voor Arabisering van de Marokkaanse samenleving. Het is voor Hassan zaak om op een intelligente wijze met deze tegenstellingen om te gaan.

Het Westen doet er intussen beter aan om voorlopig niet aan te dringen op het uitschrijven van vrije verkiezingen in Marokko. Daarvoor is de tijd eenvoudig nog niet rijp. Wat het Westen wel kan doen is het land onder druk te zetten om de mensenrechtensituatie te verbeteren. Zolang er op dat gebied vooruitgang plaats vindt, verdient Marokko het voordeel van de twijfel.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden