Vrije val in kiezersgunst sticht verwarring in CDA

Dit is het laatste in een reeks van portretten van partijen die deelnemen aan de Kamerverkiezingen.

In de gebeeldhouwde zinnen die gereformeerden eigen zijn, voorspelde Dick Houwaart, oud-journalist bij de NCRV, in de beginjaren van het CDA een zwarte toekomst voor de nieuwe fusiepartij. Leken zijn woorden tijdens de glorieuze jaren onder het bewind van Lubbers een slag in de lucht, thans krijgen ze alsnog een profetisch karakter.

Voor het eerst sinds 1917 staat de regeermacht op het spel. Het CDA maakt een ongekende crisis door, nu de kiezers dreigen weg te lopen in een omvang die slechts weinigen voor mogelijk zullen hebben gehouden. De schok is groot. Ontsteld stelt de partij vast dat haar macht niet zo vanzelfsprekend is als ze dacht, verdoofd door het succes. De christen-democraten dreigen na 3 mei de regie niet meer in eigen hand te hebben. Dat zal een vervreemdende ervaring zijn.

Verwarde reactie

Inderdaad, om met Houwaart te spreken, de neergang is vreselijk voor het CDA, blijkens de verwarde reacties in de partij. Het heeft haar moeite gekost in de campagne van de afgelopen weken koers te houden. Elco Brinkman koos voor een strategie om de kiezersgroepen die van het CDA vervreemd dreigen te raken alsnog voor de partij te behouden. De ouderen, boeren en orthodoxe protestanten mochten zich ruimschoots in de aandacht van de lijsttrekker verheugen. Maar telkens weer werd zijn verhaal overschaduwd door onverwachte gebeurtenissen, kwesties die zijn incasseringsvermogen zwaar op de proef stelden.

Na de misrekening met de AOW-maatregel volgde het rumoer rond zijn zakelijke band met oom Arie. De rook over dat omstreden commissariaat was nog niet opgetrokken, of minister-president Lubbers toornde aan Brinkmans gezag met relativerende opmerkingen over diens kandidatuur voor het premierschap.

In alle ellende zocht de partij een vijand buiten de eigen kring om zich af te reageren. Op een polariserende, soms blafferige toon die men van een bestuurderspartij als het CDA niet zou verwachten, namen de christen-democraten de beoogde partners in een paarse coalitie op de korrel. Lubbers zette zwaar aan met het verwijt aan de PvdA dat zij een 'zwenking naar links' heeft gemaakt. Gisteren voegde hij daar een keiharde aanval op de PvdA'er Ed van Thijn aan toe. Brinkman waarschuwde dat een kabinet zonder het CDA een bedreiging vormt voor het christelijk onderwijs: “Er wordt getrokken en geplukt aan de fundamenten in het onderwijs. Later we waakzaam zijn.” Hirsch Ballin voorzag dat een paarse coalitie zou tornen aan de christelijke en levensbeschouwelijke zorg in het ziekenhuis en het bejaardentehuis. “Er mag nooit een sfeer groeien waarin ouders van een mongooltje zich als het ware moeten excuseren dat ze het niet hebben laten wegmaken”, voegde hij eraan toe, een opmerking die de andere lijsttrekkers als een stoot onder de gordel ervaarden.

Het idee beschutting te zoeken in de oppositie heeft veld gewonnen in de CDA- gelederen, hoezeer Brinkman de suggestie verre van zich mag werpen als wezensvreemd voor een bestuurderspartij. CDA'ers als het Kamerlid Van der Linden, staatssecretaris Heerma, cultuursocioloog Zijderveld en de Wassenaarse wethouder Van Rij zien voor hun partij een rol in de oppositie weggelegd.

Voor Zijderveld en Van Rij is het zelfs de eerste keuze. Verlost van de bestuursverantwoordelijkheid kan het CDA tot zelfbezinning komen. “Het CDA krijgt dan tijd voor een proces van zelfreiniging”, aldus Van Rij. De 'kleurloze middenpartij' die Houwaart voorzag is volgens hem werkelijkheid geworden: “De apparatsjiks, de grijze muizen en de snelle mediajongens kunnen er dan uit. Terug naar de kern om versterkt terug te komen.”

Ook voor wie hecht aan de macht van het getal kan een keuze voor de oppositie aantrekkelijk zijn. Het zit er dik in dat de verliezer van de komende kabinetsformatie de winnaar is van de volgende Tweede-Kamerverkiezingen. Alle peilingen duiden erop dat na 3 mei alleen een drie-partijenkabinet een parlementaire meerderheid zal hebben. Een van de vier grote partijen zal afvallen. Deze 'verliezer' heeft het aanlokkelijke vooruitzicht als enige grote partij het gezicht van de oppositie te kunnen bepalen. De vruchten mogen bij de volgende stembusslag worden geoogst.

Maar het is de vraag of het CDA veel wint bij een keuze voor de oppositie. De christen-democraten zouden opnieuw een vluchtig electoraat trekken, een groep kiezers die bij de eerstvolgende tegenslag de partij weer de rug toekeert. Dat is wat de partij thans meemaakt. Het CDA is in de kiezersgunst in een vrije val terecht gekomen, nu veel mensen die om Lubbers op het CDA stemden een andere keuze maken.

Om meer redenen dan louter machtspolitieke heeft deze onverwachte ontwikkeling het zelfvertrouwen van het CDA een knauw gegeven. De electorale kracht in het tijdperk-Lubbers gaf de partij de indruk dat zij ook een ideologische voorsprong had op de liberalen en sociaal-democraten. De kennelijke aantrekkingskracht van het idee van de 'verantwoordelijke samenleving' op grote groepen kiezers, ook randkerkelijken en zelfs christen-democraten zonder God, verklaarde de ogenschijnlijke tegenstrijdigheid dat een christelijke partij in een tijd van ontkerkelijking winst boekte. Heette het. Thans komt het CDA tot de ontluisterende bevinding dat het zijn machtspolitieke prestatie toch volledig aan Lubbers had te danken, niet aan z'n ideologie.

Boven zijn stand

In dit perspectief komt de 'mislukking' van lijsttrekker Brinkman in een heel ander licht te staan. Het CDA heeft al die jaren onder Lubbers boven zijn stand geleefd en beleeft op 3 mei niet meer dan een terugval naar een omvang die een reeel verband houdt met de maatschappelijke werkelijkheid.

Maar dat maakt de ontdekking dat de worteling van het CDA in de samenleving zo tegenvalt niet minder dramatisch. De partij had ontegenzeggelijk grotere pretenties, toen zij bij haar oprichting het karakter van een open volkspartij aannam. Iedereen is welkom in het CDA, christenen, mensen die al jaren geen Godshuis van binnen hebben gezien, ongelovigen en ook hindoes en moslims, zolang zij de beginselen, gebaseerd op bijbelse noties, kunnen onderschrijven.

Met deze keuze knoopte het CDA aan bij de maatschappelijke ontwikkeling van die jaren. Het hele netwerk van organisaties op het terrein van het onderwijs, gezondheidszorg, welzijn en vakbeweging was destijds heftig in beweging. De ene na de andere christelijke organisatie fuseerde met een algemene instelling. Dat proces bedreigde de historische machtsbasis van de confessionele partijen in de maatschappij. Met de vorming van een brede volkspartij, het CDA, creerden zij nieuwe openingen naar de gefuseerde instellingen, in de hoop de basis te leggen voor het behoud van de oude krachtsverhoudingen.

Deze poging tot nieuwe christen-democratische machtsvorming, een van de doelen voor de oprichting van de partij, lijkt minder succesvol dan het CDA dacht. Dat is nog een schok die de partij op 3 mei te wachten staat.

Dat de klap nu zo hard kan uitpakken heeft ook alles te maken met de lange CDA-traditie van inkapseling en harmonisering. De toenmalige CDA-voorzitter Piet Bukman wilde van een openlijke discussie niets weten. De drie fusiepartners KVP, ARP en CHU moesten uitstralen, ook naar de eigen achterban, dat het CDA tot successen in staat was. Lubbers, de keizer van het compromis, nodigde bij opkomende discussies binnen de partij de diverse kampen net zo lang rond de tafel totdat een compromis was gevonden, al kostte het een heel weekeinde of een hele zomer.

Brinkman wil een andere cultuur in het CDA. Hij bepleit helderheid, duidelijkheid en eerlijkheid in het beleid en in het verhaal naar de kiezer. Om de haverklap hoor je nu kandidaten voor de komende verkiezingen verklaren: “We zijn de welvaartsstaat als een soort natuurgegeven gaan beschouwen. Dat is zij niet en als we haar willen behouden zullen we daarvoor dingen moeten laten staan.”

Niet rijp

Duidelijk wellicht, maar de achterban bleek nog niet rijp voor Brinkmans 'glasheldere' verkiezingsprogramma. De diverse achterbannen uiten hun kritiek openlijk, nu ze niet meer worden ingekapseld. Onder hun druk moest de nieuwe generatie politici die Brinkman verpersoonlijkt, het verkiezingsprogramma op drie punten (minimumloon, huursubsidie en AOW) een socialer aanzien geven.

Jaap de Hoop Scheffer, nummer acht op de lijst, kreeg dinsdagavond in Amstelveen de kritiek onomwonden om de oren. Een rozenkweker schreeuwde om lastenverlichting en waardering voor zijn bedrijfssector, een AOW-gerechtigde vroeg zich af hoe de politiek zo gemakkelijk kon omspringen met mensen die al jaren geen geld meer hebben om nieuwe schoenen te kopen, een verontruste christen begreep niet hoe het CDA zich hard maakt voor het behoud van zijn christelijke identiteit en tegelijkertijd 's zondags meewerkt aan televisieprogramma's als 'Het Capitool'.

De Hoop Scheffer trok het boetekleed aan. “Natuurlijk hebben we geen gelukkige hand gehad met de AOW, natuurlijk zijn we te laks geweest.” Het is een geluid dat momenteel bijna dagelijks is te horen. Hooggeplaatsten op de lijst lijken wakker geschud. Soms is iets van schaamte merkbaar voor de zo lang gekoesterde illusie van de vanzelfsprekendheid van de macht.

Zo verkrampt als veel partijmanifestaties zeker in het begin van de campagne verliepen, zo vrolijk was de bijeenkomst afgelopen zaterdag van de jongerenorganisatie CDJA, de enige groepering binnen het CDA die nog niet gewend is aan de macht. Onbevangen voelden zij Lubbers en Brinkman aan de tand, frivool staken ze de draak met de persoon van Lubbers. De stemming sloeg over op de oude garde. Waarnemend voorzitter Tineke Lodders dronk er vroeg in de middag een straffe whiskey op en rookte als een volleerd actrice een grote sigaar.

Het werd een lichtpuntje in een overigens moeizame campagne. In Amstelveen had De Hoop Scheffer de grootste moeite de rozenkweker en de AOW'er te overtuigen. De verontruste christen werd door de (niet verkiesbaar staande) kandidaat Coruz met een leugentje koest gehouden. Wat op zondag wordt uitgezonden, moest de man geloven, wordt niet op zondag opgenomen.

Van de arrogantie van de macht is bij de groep rond lijsttrekker Brinkman nog maar weinig over. De Hoop Scheffer: “Ik reken het mijzelf ook aan dat we het zicht op de eigen achterban zijn kwijt geraakt. We hebben veel goed te maken en daarvoor hebben we maar heel weinig tijd.” Op de campagne-avonden is het verhaal langzaam duidelijk en consistent geworden. Brinkman paait de boeren, de ouderen, de christenen. De nieuwe lichting speelt niet langer op partij of persoon, dat doet de vertrekkend voorman Lubbers wel.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden