Vrije kapitaalmarkt kan flitsende geldstromen niet aan

De economische crisis begon anderhalf jaar geleden in Thailand en kreeg daarna via Zuid-Korea, Indonesië en Japan vat op de wereld. In een serie schrijft Trouw over de gevolgen en de oorzaken van de crisis. Vandaag aflevering 14: De rol van de kapitaalmarkt.

door Ineke Noordhoff

AMSTERDAM - Crises in Azië, Rusland en Latijns Amerika. Miljoenen mensen worden werkloos en zakken terug in de armoede. Het geld dat sneller over de aardbol flitst dan mensenhersens kunnen bevatten, is de verbindende schakel tussen al die werelddelen in nood.

De wereld zint op manieren om het watervlugge kapitaal in de hand te houden. Maar een overtuigende oplossing ontbreekt. De meeste banken, speculanten en regeringen schuiven de hete aardappel door. Vanachter bureaus komen vele rapporten vol vage aanbevelingen. En bij gebrek aan een 'wereldregering' die het mondiale kapitalisme kan intomen, gebeurt er dus niet veel. De paniek over het vrijgelaten kapitaal neemt toe. Het begon anderhalf jaar geleden als een heftige koortsaanval in Thailand. De groei was snel gegaan, tussenpersonen konden te gemakkelijk geld in het buitenland lenen, wat vervolgens werd besteed aan niet altijd even nuttige zaken. De koppeling van de Thaise baht aan de dollar zorgde voor schijnbaar risicoloze geldstromen. Tot de dollar duurder werd. Buitenlanders vroegen hun geld terug en Thaise rijken probeerden hun vermogen veilig te stellen.

Het ene Aziatische land na het andere kreeg te maken met snel wegstromend kapitaal. Snelle toevoer van kapitaal naar arme landen zorgt voor economische ontwikkeling en welvaart. Maar snel verdwijnend kapitaal kan een maatschappij ontwrichten, zo bleek. Preventie tegen rap terugtrekkend kapitaal is gewenst. Maar wie bepaalt eigenlijk de regels op die mondiale kapitaalmarkt? Het ontbreken van supranationaal gezag is des te zorgelijker omdat er geen overeenstemming is hoe de explosieve geldwereld getemd kan worden. Iedereen wil veiligheid: de bankiers die hun snel-geld-afdelingen geschrokken inkrimpen of zelfs sluiten, zoals ING Barings. De wereldleiders die elkaar gealarmeerd spreken over een nieuwe 'financiële architectuur'. Zelfs de speculanten verzoeken vanaf de Bermuda's om orde. Meesterspeculant en weldoener George Soros voorspelt het einde der tijden zonder wereld-toezicht.

Alan Greenspan, de Amerikaanse centrale bankpresident, zoekt het in de techniek. Daar ligt de oorzaak, dus ook de oplossing, redeneert hij. Greenspan vergelijkt de toestand op de kapitaalmarkt met die op Wall Street, de aandelenmarkt. Zodra daar de koersen maar een beetje zakken, stromen de verkooporders uit de voorgeprogrammeerde computers. Dat haalde de koersen verder onderuit. Op Wall Street werd na de crash van '87 besloten bij grote dalingen voor een half uurtje de handel stil te leggen. Zo'n bezinningsmoment wil Greenspan ook op de mondiale kapitaalmarkten inbouwen. Daar gebeurt hetzelfde, meent Greenspan: het geld gaat sneller dan de geest.

Pijnlijk

Zelfs bij bankiers en speculanten, toch doorgaans erg voor de vrije markt, hebben de recente pijnlijke verliezen de roep om ingrijpen gestimuleerd. In deze kringen wordt vooral geopperd dat er een garantie-stelsel moet komen voor kredieten op de wereldmarkt. Een beetje bizar is het wel: De financiële markten groeien zo keihard omdat je je met allerhande nieuwe opties kunt indekken tegen risico's (dat de koers stijgt of de rente daalt bijvoorbeeld). Maar wellicht juist door die groei worden de koersschommelingen heftiger en dus ook de risico's groter. Tenslotte schuift de vrije markt de hete aardappel weer door en zijn er weer overheidsgaranties nodig.

Speculanten, die in de publieke opinie de volle laag krijgen, hebben onlangs vanaf de Bermuda's de banken aangesproken. Dat zijn de grote partijen op de mondiale kapitaalmarkt, reageerden zij. En die bankiers lenen veel te onvoorzichtig geld uit. “Wie moet er eigenlijk beschermd worden. Degene die idioot veel leende of de bank die het krediet leverde?” vroeg een speculant zich af.

Bankiers benadrukken dat zij onder overheidscontrole staan en zich aan de nationale wetten houden. Al te hard sneren naar speculanten die via Curaçao of de Kaaimaneilanden de regels ontlopen, durven ze niet. Want bijna alle banken zijn hun klanten op die belastingmijdende route gevolgd.

Het IMF gaat niet mee in die roep om kredietgaranties. Investeerders, bankiers en speculanten moeten zelf maar uitkijken dat ze hun hoofd niet in een strop hangen, vinden ze in Washington.

Dit conflict laat onverlet dat de beleidsmakers vreselijk in hun maag zitten met wat speculant Soros 'de sloopkogel van de wereld' noemde: de vrije financiële markten.

De G-7, club van wereldleiders, is al herhaaldelijk in crisisberaad bijeen geweest. Veel verder dan de constatering dat het mondiale snelle kapitaalverkeer 'een moderne architectuur' vergt, komen ze niet. Even was er de ferm klinkende uitspraak dat speculatieve beleggingsfondsen (hedgefondsen) in hun vrijheid beperkt moeten worden. Maar deze ingreep strandde al direct op afwijzing in Londen-City. Voorlopig blijft het bij onderzoek door de belangrijkste bancaire toezichthouders naar de mogelijkheden om in te grijpen.

Het IMF vindt wel dat er iets moet gebeuren. De organisatie die pas vorig jaar 'liberalisering van de kapitaalmarkten' tot doel van haar activiteiten heeft gemaakt, schrijft tegenwoordig overal dat ze uit is op 'ordentelijke vrijmaking van de kapitaalmarkten'. Eerst moeten ontwikkelingslanden hun grenzen open stellen voor langer lopende leningen uit het buitenland. Dan komt er geld binnen om het land te ontwikkelen en de financiële sector en controlelichamen op te bouwen. Zodra dat ergens op lijkt, moeten landen ertoe overgaan ook de valuta-markten open te stellen voor middelen van buitenaf, is nu het devies.

Het IMF en de Wereldbank zoeken de beheersing van het flitskapitaal in meer openheid, controle en gedragsregels. De internationale monetaire organisatie wil op internet bijhouden hoeveel geld er naar een land vloeit, zodat bankiers die geld uitlenen kunnen weten dat ze aan het overfinancieren zijn. Overheden moeten open zijn over hun beleid en laten zien hoe nauwgezet ze de financiële sector controleren. Voor 'onveilige' landen wordt het dan duurder en moeilijker om opgenomen te worden in de kapitaalstromen.

Maar al zou het IMF alle aangesloten landen tot dezelfde gedragscode weten te verlokken, en de naleving ervan kunnen afdwingen, sluiproutes zijn er altijd te vinden, weten ze op de Kaaiman-eilanden.

Economen bedenken koortsachtig allerlei lapmiddelen voor de steeds verder uit evenwicht schietende markten. Landen die bedreigd worden door speculanten moeten tijdelijk de deur dicht kunnen doen, zoals bij uitstel van betaling van bedrijven, suggereert Paul Krugman. En Willem Buiter stelt voor om in noodgevallen bankiers te dwingen hun korte leningen om te zetten in langlopende leningen.

Maleisië gelooft niet dat het nog echt komt tot mondiale regulering van de kapitaalmarkt. Daarom heeft de plaatselijke dictator zelf de geldstromen stil gelegd. De Russische eenzijdige opschorting van de betalingen aan buitenlanders heeft de animo van rijken om in ontwikkelende landen te beleggen verder ondermijnd. Ontwikkelende landen die zich wel graag willen laven aan het geldoverschot van het rijke westen, hebben het nakijken. Beleggers blijven liever thuis want ze realiseren zich ineens weer dat hun geld in het buitenland kan worden opgesloten. Zo blijkt de vrije markt een klein beetje zelfregulerend te zijn.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden