Vrije doorgang voor de jaguar

Ontbossing en jacht halveerden het leefgebied van de jaguar in de Amerika's. Guyana belooft het unieke dier beter te beschermen. Een Belgische biologe leidt het onderzoek, gewapend met onbemande fotocamera's.

Het regent pijpestelen terwijl we ons een weg door dichte jungle banen. Muskieten steken erop los, vlijmscherpe doornen prikken dwars door onze kledij. "Biologen worden weleens gezien als watjes, maar dat is duidelijk het laatste wat we zijn", lacht Evi Paemelaere (33), kapmes in de hand. Ondanks de stortbui blijft ze energiek opspringen zodra ze ergens voetsporen van een jaguar ziet of een haarbal vindt. Er worden foto's gemaakt, monsters verdwijnen in plastic zakjes in een rugzak.

De Belgische biologe werkt al bijna vijf jaar in Guyana, ten westen van Suriname, voor de organisatie Panthera. Haar studieobject: de jaguar. Deze katachtige, de grootste op het westelijk halfrond, kwam ooit voor van het zuiden van de Verenigde Staten tot Argentinië. Ontbossing, illegale goudwinning, jacht en de levendige handel in hun vacht tot de jaren zeventig zorgden ervoor dat hun voortbestaan ernstig onder druk is komen te staan.

"Wordt er geen actie ondernomen, dan kan de jaguar binnen enkele jaren een bedreigde diersoort zijn, met grote gevolgen. Wanneer een roofdier wegvalt dat aan de top van de voedselketen staat, dan verandert het hele ecosysteem", legt Paemelaere uit. "Zonder jaguar neemt het aantal kleinere katachtigen toe, zoals de ocelot. Die zullen meer kleinere prooien vangen, waardoor de hele structuur van het bos verandert. Het zijn namelijk die prooien die zaden van planten verspreiden. We helpen dus niet alleen de jaguar, maar werken aan het voortbestaan van het volledige regenwoud."

undefined

Inteelt

Panthera werd in 2006 opgericht door de Amerikaan Alan Rabinowitz, een wereldwijde autoriteit op het vlak van de studie van grote katachtigen. Paemelaere kwam eind 2010 bij de organisatie terecht, nadat ze een paar jaar eerder Rabinowitz op een internationale biologenconferentie tegen het lijf was gelopen. Hij vertelde haar over zijn project: het Jaguar Corridor Initiative.

Het is een razend ambitieus plan, en in zijn soort zelfs het meest uitgestrekte natuurproject ter wereld. In veertien van de achttien landen waar de jaguar voorkomt, is Panthera actief. Het doel is om een aaneengesloten gebied te creëren waarin jaguars leven, van Mexico tot in Argentinië. Niet door gebieden af te sluiten of prikkeldraad te spannen, maar door de 'corridors' in kaart te brengen waarlangs de dieren zich voortbewegen, en die vervolgens proberen te beschermen. Op die manier wordt een territorium veiliggesteld waarin de jaguar genoeg eten kan vinden, en zich ook succesvol kan voortplanten. Geïsoleerde groepjes jaguars dreigen door inteelt namelijk ten prooi te vallen aan genetische afwijkingen.

Evi Paemelaere kwam bijna vijf jaar geleden aan in Guyana: "Een dag na mijn aankomst werd ik met een klein vliegtuigje meteen in de Rupununi-savanne gedropt, in het zuiden van Guyana. In één woord: adembenemend. Ik ben er meteen een hele maand gebleven."

Die eerste maand werden al snel zes maanden, daarna een jaar, en uiteindelijk werkt Paemelaere al meer dan vier jaar in de Zuid-Amerikaanse jungle. Haar werkgebied verplaatste zich van de zuidelijke Rupununi naar een geïsoleerde houtconcessie in het midden van het land, op acht uur rijden van de hoofdstad Georgetown. Panthera gooide het op een akkoordje met de houthakkers daar.

In ruil voor toegang tot het onmetelijk grote gebied, transport en een verblijfplaats, krijgt het houtkapbedrijf inzage in de onderzoeksresultaten. Op die manier kan het klanten in Europa en de Verenigde Staten aantonen dat het niet aan kaalkap doet, en dat er zelfs nog steeds wilde dieren op de concessie voorkomen. Paemelaere: "Consumenten in Amerika en Europa worden steeds milieubewuster. Bedrijven vinden het daarom belangrijk te kunnen bewijzen dat ze aan duurzame bosbouw doen. Bij onderzoek op een andere concessie hebben we meer dan zes jaguars per honderd vierkante kilometer aangetroffen, wat veel is. Dat bewijst dat economische ontwikkeling en natuurbehoud hand in hand kunnen gaan."

undefined

Kerstmis

Het onderzoek in centraal Guyana duurt al drie maanden. In die tijd is al tweehonderd vierkante kilometer jungle uitgekamd. Dat gebeurt met onbemande camera's met bewegingssensoren. Elke twee kilometer wordt zo'n apparaat aan een boomstam opgehangen, in de buurt van een plek waar jaguars worden verwacht: bij een drinkplaats, langs een pad in het bos of in een buurt waar veel voetsporen te zien zijn.

De foto's dienen als fysiek bewijs dat er inderdaad jaguars in het gebied voorkomen. Daarnaast worden er schattingen gemaakt van hun aantal per honderd vierkante kilometer, maar ook van de hoeveelheid prooien. Ten slotte houden de onderzoekers bij of de dieren zichtbare verwondingen hebben, ondervoed of niet erg dik zijn. "De toestellen blijven een maand hangen, daarna komen we terug en downloaden we de afbeeldingen op een memorystick. In het basiskamp bekijken we het materiaal meteen op een laptop. Uiteraard zijn we dan steeds razend benieuwd. We vergelijken het altijd met cadeautjes uitpakken met Kerstmis. Het is ons niet alleen te doen om het in levende lijve zien van een jaguar. De allereerste keer dat ik sporen zag, vond ik al fantastisch", glundert Paemelaere. Dat moet ook wel, want een jaguar spotten blijft uniek. Tijdens vier jaar veldwerk kwam Paemelaere slechts twee keer oog in oog te staan met het schuwe roofdier.

Daarnaast neemt het team van Paemelaere - ze wordt bijgestaan door een gids en een Guyanese biologiestudent die plaatselijke bewoners, zoals indianen, jagers, houthakkers en goudzoekers interviewt. Paemelaere: "We vragen hen hoe vaak ze gaan jagen en welke dieren ze het liefst vangen, maar ook of ze het fijn zouden vinden om meer of minder jaguars in hun woongebied te hebben. Er bestaan nogal wat misverstanden over het dier. Zo wordt over het algemeen gedacht dat de jaguar mensen zou aanvallen. Om die reden worden ze vaak meteen doodgeschoten wanneer mensen bij toeval op eentje stuiten, ook al zijn ze er in eerste instantie niet naar op jacht."

undefined

Bosgeest

Niet alleen tegen die onwetendheid voert de biologe strijd. Ook worden de onbemande camera's soms gestolen, in de hoop een koper te vinden. Of onbekenden verplaatsen het toestel, met de lens naar een struik. "De apparaten worden soms opgemerkt door mensen die hier eigenlijk niet mogen zijn, zoals illegale goudzoekers. Of buurtbewoners zien 's nachts een flits en denken een kwade bosgeest te hebben gezien. Het hoort erbij, maar het is uiteraard frustrerend", verzucht ze.

Ze verwerkt de interviews en de foto's naderhand tot gedetailleerde verslagen en stuurt ze op naar de regering van Guyana - waarmee Panthera sinds 2013 samenwerkt - en naar het hoofdkantoor van de organisatie in New York. Het resultaat is een enorme database over het Zuid-Amerikaanse jaguarbestand. Aan de hand daarvan bepaalt Panthera welke gebieden de echte crisisgebieden zijn - momenteel is dat Colombia - en welke corridors noodzakelijk zijn om de diersoort in stand te houden.

Naast heel wat geld vergt het project een flinke portie idealisme. De Belgische zou met haar doctoraal voor een comfortabel salaris in Europa kunnen werken. Toch koos ze voor de onvoorspelbare jungle. "Naast mijn werk zou ik graag een gezin willen. Dat is in het regenwoud uiteraard niet vanzelfsprekend. Maar het werk dat ik nu doe, daar heb ik van jongs af aan van gedroomd."

De cameraval 'vangt' regelmatig jaguars.

Evi Paemelaere bij een van de camera's.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden