Vriendschap waar geen EU tussenkomt

Hun land is opgeheven, hun stad Brod gespleten. De Kroaat Srebro en de Bosniër Zlatan wonen aan weerskanten van een grensrivier. Beider hart ligt op de Bosnische oever. Dat die rivier sinds kort ook de buitengrens van de EU markeert, maakt het leven er niet makkelijker op.

Bosanski Brod is haar ziel kwijtgeraakt", zegt Srebro. "De oorlog ligt bijna twintig jaar achter ons. Maar in dit stadje heerst complete stilstand. Niets heeft zich ten goede gekeerd." Zijn vriend Zlatan valt hem bij. "Het is hier Sarajevo in het klein. Ook de hoofdstad heeft haar ziel niet teruggevonden. Daar is veel heropgebouwd, maar de mensen leven lang niet meer zo makkelijk met en door elkaar als vroeger."

Zij twee wel. De hartsvrienden Srebro (vrij vertaald 'Zilver') Zaimovic en Zlatan ('Goud') Selimovic - hun echte namen - zitten aan de cevapcici op een terras in Bosanski Brod, letterlijk Bosnisch Brod. Srebro is een etnische Kroaat en Zlatan een etnische Bosniër oftewel Bosniak. Nóóit 'moslim' zeggen, kreunt Zlatan: Vele Bosniërs zijn atheïsten, zoals hij, en Srebro wil toch ook niet als 'die katholiek' te boek staan? De twee dertigers zijn in de socialistische, niet al te religieuze veelvolkerenstaat Joegoslavië geboren. Zlatan: "Ik geloof nergens meer in, alleen in lekker eten en plezier maken." Hij kijkt er niet echt vrolijk bij. Srebro lacht nerveus. "Tja, waarin ik nog moet geloven..."

In zijn stoere T-shirt met de Amerikaanse vlag oogt Srebro mager en schichtig: een man die gebukt gaat onder zijn verleden. Zlatan en hij zitten vaak op het terrasje aan het randje van Bosnië. Hun uitzicht is de brug over de Sava met het Kroatische Slavonski Brod aan de overkant. De beide Brods liggen zo'n 200 kilometer ten zuidoosten van de Kroatische hoofdstad Zagreb, aan de zuidrand van de Slavonische laagvlakte. Dit land tussen de rivieren Drava en Sava, met de Donau als oostgrens, doet Hollands aan. Er wordt volop gefietst.

Zo zitten Zilver en Goud hier daags vóór de toetreding van Kroatië tot de Europese Unie. En in dezelfde gemoedstoestand zijn ze hier ook na die heuglijke gebeurtenis aan te treffen, uitkijkend op de nieuwe EU-buitengrens. "Er verandert hier nooit iets", somberen ze. De republiek Bosnië en Herzegovina, zoals de staat officieel heet, is en blijft een armoedig, van 'Europa' afgescheiden restje Balkan. "Het land valt ten prooi aan radicale groepen met Arabisch geld", voorspelt Zlatan. "Het gekwelde Bosnië wordt nu nogmaals gestraft", vult Srebro aan. Beiden: "Bosnië's enige kans is de Europese Unie."

Servische granaten
De Kroaat Srebro Zaimovic heeft zijn jeugd in Bosnië doorgebracht. Dat was volstrekt normaal. "Mijn ouderlijk huis stond even verderop, pal aan de brug; onze familie leefde hier altijd al." De Bosniër Zlatan Selimovic is aan de overkant van de Sava geboren, in wat nu Kroatië is. Ook dat was normaal. "Die geboortekliniek stond nu eenmaal in Slavonski Brod." Aan hun gezamenlijke, heel normale jeugd in Bosanski Brod kwam in 1992 een abrupt einde. Toen sloegen de Servische granaten in, eerst aan de Bosnische, en vervolgens ook aan de Kroatische kant van de rivier. "Op 2 mei 1992 - ik zal het nooit meer vergeten", vertelt Srebro. "Ik was zeventien. Dat bombardement zou voor de brug over de Sava zijn bedoeld, maar kwam op onze huizen neer. Mijn broer zat met anderen in een kelder, en overleefde ternauwernood. Honderden mensen stierven op die ene dag. Die zomer vaagden de Serviërs ook ons ouderlijk huis weg. Toen heb ik me als vrijwilliger bij het Kroatische leger gemeld."

Op 16 juli 1992 berichtte Trouw: 'Volgens het Servische persbureau SRNA slaagden de Serviërs er gisteren in Bosanski Brod te veroveren, een stad aan de grens met Kroatië. Kort na de verovering schoten de Serviërs vanuit Bosanski Brod vijftien granaten af op een stadion in de tegenover Bosanski Brod gelegen Kroatische stad Slavonski Brod.' In dat sportstadion had het Kroatische leger zijn Bosnische medestrijders, die op de vlucht waren, als vermeende deserteurs opgesloten en ontwapend. 'Daar werden zij een doelwit voor de Serviërs...'

De strijdende partijen overtroffen elkaar in wreedheden. Een half miljoen burgers was in dit oorlogsgebied op de vlucht. 'Het drama van de Bosnische vluchtelingen heeft een nieuw dieptepunt bereikt', berichtte Trouw vier dagen later.

En: 'De Europese landen die de afgelopen weken met het instellen van visumplicht en extra bewaking van de grenzen hun best hebben gedaan de vluchtelingen buiten de deur te houden, laten nu wel hun humanitaire gezicht zien.'

De Bosniër Zlatan moet aan dat drama soms terugdenken, met de nieuwe EU-grens voor zijn neus. "Ik was vijftien. Met een paar schoolgenootjes ben ik naar Polen gebracht. Geen idee waar ik terechtkwam, ergens in een katholiek tehuis. Ik was volkomen ontheemd. Mijn moeder was achtergebleven, mijn broer weg, mijn vader gevangen... Een vriendje van me, ook Bosniak, is later nog in Nederland opgevangen, misschien als Wiedergutmachung voor het Srebrenica-drama?"

Hun trauma's verstoppen Zlatan en Srebro in sarcastische grappen. De oorlog heeft hun schooltijd en carrièrekansen kapotgemaakt; de twee leven van gelegenheidsbaantjes. Regulier werk is amper te vinden, ook op de 'betere' Kroatische oever niet. Daar worden de schaarse banen als vanouds onder relaties verdeeld.

Srebro is na lange omzwervingen welbewust naar de Kroatisch-Bosnische grens teruggekeerd. Zijn familie was in 1992 naar de overkant, naar Slavonski Brod gevlucht en uiteindelijk naar Berlijn-Neukölln. Srebro kon zich daar bij hen voegen en zocht zijn geluk later in de Verenigde Staten. De familie leeft nu alweer vele jaren in Slavonski Brod, inclusief Srebro met vrouw en kind. Maar bijna elke dag gaat hij over de grensbrug naar Bosanski Brod. "Hier bouw ik mijn ouderlijk huis weer op en hier zie ik mijn vrienden: Zlatan, andere Bosniërs, Serviërs, Kroaten. Trouwe vriendschap, daar draait alles om in het leven. Hier ben ik thuis", zegt hij.

In het besef wáár hij eigenlijk terecht is gekomen, krijgen Srebro's woorden nog meer betekenis. Als hij de grensbrug is gepasseerd en zijn rommelige oude Heimat betreedt, passeert hij tal van welkomstborden op de lege vlakte waar ooit huizen stonden. Op het ene staat enkel 'Brod', op een ander 'Srpski Brod' (Servisch Brod) en op een derde bord is 'Bosanski' weggeverfd, maar van dichtbij nog zichtbaar. Het stadje maakt nu namelijk deel uit van de Servische Republiek in Bosnië-Herzegovina, die samen met de Bosnisch-Kroatische Federatie de nieuwe staat vormt.

"We lopen nu door het enige 'moslimstraatje', zoals het hier heet", legt Srebro uit. "Inmiddels is negentig procent van de bewoners hier etnisch Serviër." Het deert hem niet; ook zij waren hier al thuis of zijn vluchtelingen. Een ander dwarsstraatje heet nu 'De Straat van de Slachtoffers der Ustasa-terreur' (Kroatische fascisten). En aan de buitenwand van het politiebureau vlak bij zijn huis-in-aanbouw worden opzichtig Servische helden geëerd. Srebro lijkt murw voor al die propaganda; in Slavonski Brod kan hij evenveel gedenktekens voor Kroatische helden zien.

"Hier zijn we dan!" Zijn zelfgebouwde huis staat in ruwe versie overeind en er zit al een dak op. Een bordje met huisnummer '1' prijkt aan de ongepleisterde gevel: het pand staat pal aan de brug, met uitzicht op een enorme brugpijler. "Kijk, er staat 'Srebro' op de pijler, nog steeds. Dat heb ik erop gekalkt toen ik een puber was. Mijn naam heeft alles overleefd!"

Biometrisch paspoort
Twee maanden later heeft Srebro een deel van zijn nieuwe Bosnische huis op Servisch grondgebied tijdelijk aan Kroaten verhuurd. Er moest geld in het laatje komen. Zlatan en hij vinden de situatie nog even uitzichtloos als vóór 1 juli. "Er verandert hier nooit iets, althans niet ten goede." Formeel is er genoeg veranderd. Midden op de brug over de Sava ligt nu de buitengrens van de Europese Unie. Nieuwe im- en exportbepalingen maken het leven ingewikkeld. Ondernemers gaan failliet, andere profiteren; sommige prijzen stijgen, andere dalen. Aan beide kanten van de brug heersen angst en onzekerheid. Ook op de Kroatische oever hoor je veelal: 'We merken er bar weinig van nu in een EU-staat te leven.'

Zo'n keiharde grens is voor het Kroatische Brod overigens niet nieuw. Vanaf de achttiende eeuw vormde de Vesting Brod aan de Sava ook een buitengrens: die van het Habsburgse Oostenrijk met het Ottomaanse Rijk. De overkant noemde men toen 'Turski Brod'. Ook om die grens werd heftig gestreden. Toen het Habsburgse leger rond 1900 uiteindelijk Bosnië en Herzegowina veroverde, ging het ook snel en goed mis. In 1914 vermoordde een Serviër aldaar de Oostenrijkse troonopvolger, werd een wereldoorlog op gang gebracht en gingen Europa's keizerrijken ten onder. In 2014 wil de EU die moord in Sarajevo groots herdenken - en wel ter plekke. Maar de president van de Servische Republiek in Bosnië, Milorad Dodik, heeft al te kennen gegeven dat hij niets in zulke 'anti-Servische propaganda' ziet.

President Dodik lijkt met het leven van Zilver en Goud en hun vrienden weinig te maken te hebben. Zulke herdenkingen kunnen de twee gestolen worden. Dodik en zijn etnisch-Kroatische en -Bosnische collega's in Brod en Sarajevo bekvechten liever, dan voor hun bevolking over betere en duidelijkere grensverkeersbepalingen met de EU te onderhandelen. Vooral de Bosniakken zijn hiervan de dupe. Als bevolkingsgroep zonder EU-band of -vooruitzichten ervaren zij een volstrekte willekeur op de grensbrug naar Slavonski Brod. Dat was vóór 1 juli al het geval, en dat is nog steeds zo, of nog sterker.

"Mijn Bosnische familie en vrienden moeten een nieuw, biometrisch paspoort aanschaffen om over de grens te kunnen", vertelt Zlatan. "Die regeling bestaat al een paar jaar, maar geldt nu ook voor Kroatië. Dat paspoort kost zo'n veertig of vijftig euro, maar ik heb ook honderd euro gehoord, met 'administratiekosten'. Wie dat al kan betalen, loopt voor de benodigde documenten vaak vast in onze bureaucratie. En heb je het paspoort, kun je aan de grens zomaar worden tegengehouden. Nu eens vanwege je reisdoel, dan om de financiële garanties aldaar of omdat je zelf niet genoeg geld op zak zou hebben: Het oordeel varieert per keer en per douanier, en wordt veelal niet gemotiveerd. Een vriend van hier mag soms wel en soms niet naar de disco aan de overkant. Vrienden uit Sarajevo worden vaak als 'gevaarlijke moslims' gezien en geweigerd. Er is hier al een kind overleden dat niet naar het ziekenhuis in Slavonski Brod mocht."

Kroatië ligt vanuit het noordwesten als een open schaar om Bosnië-Herzegovina heen. De Bosniër op weg naar het noorden komt amper om Kroatië heen. Op internationale internetfora vragen ze wanhopig om raad: wanneer en waar mag je de grens over, wanneer verder Kroatië in, wanneer door de Schengen-grens verder de EU in? Hoeveel geld moet je meenemen voor een kerstbezoek bij de familie in Duitsland? Niemand die het precies weet.

Het laatste slechte nieuws is in Brod nog nauwelijks doorgedrongen: Kroatië was amper EU-lid of het Europees Parlement besloot dat de lidstaten 'tijdelijk' de visa-vrijheid voor mensen uit de Balkanstaten mogen opheffen. Zo moet een stroom asielzoekers worden gestopt, vooral Roma, die nu via nieuw lid Kroatië naar 'ons' zouden dreigen te komen. Het lijkt een herhaling van het gesol met de vluchtelingen van 1992.

De Kroatiër Srebro zoekt zijn Bosnische vrienden daarom op in het Brod van buiten de Europese Unie. Met Zlatan zou hij ook op de EU-oever kunnen afspreken. "Ik heb onlangs een Kroatisch paspoort gekregen", vertelt Zlatan. "Ik kon bewijzen dat ik in Slavonski Brod ben geboren en daar later nog op een vakschool ben geweest." Maar hij staat niet te springen om die oversteek te maken. Hij schat daar zijn kansen als Bosniak realistisch in.

Nieuwe tijd
Srebro wil in zijn heropgebouwde huis gaan wonen - ooit. Maar voor nu begeleidt Zlatan zijn vriend vanaf het terras terug naar de grensbrug: langs de massieve pijler met 'Srebro' erop, langs het Servische politiebureau en langs de gaten waar ooit huizen stonden. De Sava baadt in de ondergaande zon. Een visser werpt zijn hengel richting Europese Unie uit.

Srebro gaat bij vrouw en kind in Slavonski Brod slapen. Daar zijn inmiddels enige signalen van de nieuwe tijd doorgedrongen. Zijn oom en tante hebben laatst de milieupolitie op bezoek gekregen, vanwege onkruid in de tuin. "In de EU kan niet alles meer!" had de agent gezegd. Grinnikend lopen de vrienden door de hoofdstraat naar de grensbrug. Bij een wisselkantoortje gaan ze, balorig, onder de felbelichte borden staan: Zlatan onder dat met 'Goud' erop en Srebro onder dat met 'Zilver', en dan wensen ze elkaar goede nacht.

Dit verhaal ontstond tijdens de research voor het VPRO-televisieprogramma 'De slag om Europa' (voorheen 'De slag om Brussel'). Op 14 oktober begint een nieuwe serie afleveringen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden