Vrees en onvrede in gasgebied

De bodem onder Loppersum is rustiger nu de gaskraan deels is dichtgedraaid. Maar bovengronds broeit nog steeds het wantrouwen. De Groningers voelen zich bedrogen, door de Nam en door de politiek. "Op een dag wordt duidelijk dat de kerk niet veilig is. Moeten we er dan maar een bunker van maken?"

Grazig groen land, wuivende wolken en daar tussenin rode plukjes bakstenen huizen met een parmantig kerkje in het hart. Noordoost-Groningen is een uitgestrekt genot voor wandelaars en fietsers, ook al waait de wind altijd verkeerd. In de dorpen zegt iedereen je gedag, bewoners vegen hun eigen stoepje, de noordelijke groenvoorziening houdt straten en plantsoenen bij. Rust en ruimte.

De gaspompinstallaties zijn amper groter dan de boerderijen her en der. Bij Zeerijp zoemt een boortoren, maar die is tijdelijk. Als straks bodemmonsters zijn genomen van het zandsteen op ruim drie kilometer diep, en de geofoons zijn geplaatst die aardbevingen op diepte moeten registeren, krijgt ook hier het landschap zijn weidsheid terug.

En toch mort het Groningse volk. Jarenlang was de Nederlandse Aardolie Maatschappij, die in 1963 begon met het leeghalen van 'de bel bij Slochteren', een suikeroom. De exploitatie van het Groninger gasveld zorgde niet alleen voor werkgelegenheid en een sprong voorwaarts in de Nederlandse welvaartsstaat, de Nam was ook goed voor de dorpen en hun inwoners. Maar het enthousiasme is radicaal omgeslagen in argwaan.

Waarom worden nu, ruim vijftig jaar later, pas bodemmonsters genomen en gevoelige meetinstrumenten geplaatst? Waarom zijn nu pas plannen gemaakt om in Italië, aan de Universiteit van Pavia die over een trilplaat beschikt, een Groningse metselwoning na te bouwen om te zien wanneer hij onder het schudden bezwijkt? Waarom doet de Nam zo moeilijk over het herstel van complexe schade aan soms eeuwenoude boerderijen, kerken en huizen? Hoe gaat de beloofde versterking uitpakken voor al die monumentale panden, het cultureel erfgoed van het Groningse land?

'Eindelijk erkent Kamp dat meer gas er niet in zit', kopte Trouw drie dagen geleden. 'Eindelijk staat de veiligheid van de bewoners voorop', verzuchtte CDA-Tweede Kamerlid Agnes Mulder, nadat de minister had besloten dat dit jaar niet meer dan 30 miljard kubieke meter gas mag worden gewonnen uit het Groninger gasveld. Een kantelpunt?

Nee, schudt burgemeester Albert Rodenboog (CDA) van Loppersum. "Het kantelpunt was de zware beving bij Huizinge op 16 augustus 2012. Een half jaar later sprak minister Kamp in een overvolle sporthal de inwoners van Loppersum toe, dat werd zeer gewaardeerd. Maar hij nam het advies van Staatstoezicht op de Mijnen niet over. Hij heeft toen niet ingegrepen, tot onze verbijstering. De productie is met bijna 54 miljard kuub nog nooit zo hoog geweest als in 2013. Dat heeft heel veel schade aangericht, aan gebouwen en in het vertrouwen."

Nee, zegt ook Lambert de Bont, emeritus-hoogleraar kaakchirurgie aan het Universitair Medisch Centrum Groningen en namens de Groninger Bodem Beweging deelnemer aan de Dialoogtafel, waaraan overheden, maatschappelijke organisaties en de Nam werken aan het herstel van vertrouwen. "Wat de minister heeft besloten had ook een jaar geleden al gekund."

Risicovoller

Dertig miljard kuub is nog steeds een enorme hoeveelheid, aldus De Bont. "Door de winning van zo'n grote hoeveelheid gas verandert de druk in het veld en die druk bepaalt de samendrukking van een steenlaag. In Loppersum komt het gas het makkelijkst vrij omdat de porositeit van de zandsteenlaag hier het grootst is. Maar dat geldt ook voor de samendrukking. Door het uitstelgedrag van de minister is het hier alleen maar risicovoller geworden."

De Bont maakte de twee grootste klappen mee, van 3.5 op de Schaal van Richter op 8 augustus 2006 bij Middelstum en van 3.6 in 2012 in Huizinge. "Een enorme ontploffing, het heftigste onweer dat je je kunt voorstellen. In 2006 had ik flinke schade, die ik heb laten herstellen. Ik dacht echt dat het eenmalig was. Na 2012 is het gevoel dat het veilig is, dat je overheid en Nam kunt vertrouwen, verdwenen."

Rodenboog is niet alleen teleurgesteld in de minister, hij voelt zich evenmin gehoord door de Tweede Kamer, die telkens instemde met Kamps gasbesluiten en geen gehoor gaf aan de oproepen uit Groningen. "Als burgemeester ga ik over de openbare orde en veiligheid. We hebben hier, ook met de omliggende gemeenten, steeds gezegd: veiligheid voorop. Maar opeens gaan we daar niet meer over. Ik word door de Kamer opzij geschoven, dat is heel raar."

Onveilige scholen

Een jaar geleden bepaalde de Raad van State dat de vijf clusters rond Loppersum zo veel mogelijk dicht moeten. Daardoor is het rustiger in het kerngebied, zeggen Rodenboog en De Bont. "Wij hebben à la minute gezien dat het werkt", zegt Rodenboog. "Voordat de productie van het Groninger veld in 2002 werd opgepiekt omdat de kleine veldjes leeg raakten was het hier ook rustig."

De Nam haalt nu meer gas omhoog aan de zuidkant van het veld, bij Hoogezand en Menterwolde. Maar voor de veiligheid maakt dat niets uit, waarschuwt Jacques Wallage, een van de twee voorzitters van de Dialoogtafel. Het risico op een forse beving blijft.

Bovendien kruipt het gas ondergronds van noord naar zuid, over een paar jaar is het Loppersum-effect verdwenen en is ook hier de druk weer lager. "Het idee dat het hier nu rustig is, is relatief", beseft De Bont. Burgemeester Roodenboog: "Toen begin dit jaar in korte tijd drie miljard kuub werd gewonnen voor de ondergrondse opslag bij Norg, was er meteen een aardbeving bij Wirdum. Dat verband is niet wetenschappelijk aangetoond, maar wij weten wel dat het er is."

Haast is dus geboden bij de versterking van huizen. Maar ook hier stapelt de minister onderzoek op onderzoek en is nog geen norm vastgesteld. Wanneer is een huis aardbevingsbestendig? En een kerk, een molen, een school?

Rodenboog greep in toen er begin dit jaar onduidelijkheid ontstond over de veiligheid van twee basisscholen. Om de risico's vast te stellen, zouden de leerlingen eruit moeten. De gemeente zette de Nam voor het blok en die stampte in drie maanden tijd een tijdelijk gebouw uit de grond, op een van de voetbalvelden aan de rand van het dorp. De christelijke basisschool Roemte en de veel kleinere openbare Prinses Beatrixschool trokken er na de meivakantie samen in. Vandaag openen de leerlingen het gebouw officieel.

"Het overviel ons allemaal wel", vertelt Hilde Ubbens, leerkracht en intern begeleider op Roemte. "We dachten dat we telkens een klas in een ander lokaal zouden onderbrengen, maar opeens kregen we het bericht dat we echt moesten verhuizen. In ons eigen gebouw zitten nu Italiaanse onderzoekers die deskundig zijn op het gebied van aardbevingen."

Hoe lang het tijdelijke gebouw nodig is, weet niemand. "We zijn een pilot voor andere dorpen", denkt meester Kees Kugel. "In Appingedam, Bedum en Delfzijl staan ook scholen die versterkt moeten worden." Intussen ontstaat uit de gedwongen samenwerking wellicht een nieuwe brede school. Loppersum staat immers in krimpgebied. Het leerlingenaantal van Roemte trekt wel aan, maar dat komt vooral doordat in dorpen als Garrelsweer, Wirdum en 't Zandt scholen sluiten en dit nog de enige christelijke basisschool is in het gebied, legt directeur Greetje Nomden uit. "En ouders kiezen al lang niet meer alleen op grond van geloof voor een school."

Ook burgemeester Rodenboog mijmert stiekem al over nieuwbouw. Die forceerde hij ook voor 47 woningen uit de jaren zeventig die te slecht waren om te worden opgeknapt. Ook zijn er al veel schoorstenen vervangen door lichtgewicht exemplaren die meer schokbestendig zijn. "De minister heeft aan de Kamer beloofd dit jaar drieduizend woningen in het gebied te versterken. Dat lukt hem niet, maar ik denk dat hij nu die schoonstenen meetelt."

Sloop en nieuwbouw is ook maar een beperkte oplossing. Vrijstaande woningen uit het begin van de vorige eeuw, met hun karakteristieke rode bakstenen muren en ornamenten, vragen om een zorgvuldige behandeling. "De minister lijkt het versterkingsprogramma aan te grijpen om de productie op een hoog niveau te houden, maar dat willen we niet. We willen onze veiligheid terug, we willen geen bunkers," zegt Rodenboog. "Voor het versterken van woningen zijn miljarden nodig, dan kun je beter aan de voorkant beperken door minder gas uit de grond te halen, dan te dweilen met de kraan open."

Bedreigde kerk

Lambert de Bont vreest dat de versterking hoe dan ook ten koste gaat van het historische karakter van de gebouwen. "Als je stalen constructies moet inbouwen om huizen bevingbestendig te maken, moet je van binnen wel plafonds en tussenmuren slopen. Dan blijft het er van buiten misschien mooi uitzien, maar aan de binnenkant krijg je gipsplaten in plaats van houten balken en vensterbanken. Het is cultureel erfgoed dat verloren gaat."

Hij wijst naar de Petrus en Pauluskerk uit de dertiende eeuw, die in de top-100 van rijksmonumenten staat. Een toeristisch hoogtepunt - wie de gewelven met fresco's van Maria en de beschermheiligen zelf wil bezichtigen kan de sleutel halen in de Wereldwinkel om de hoek. Het kerkgebouw, dat behalve voor kerkdiensten ook voor concerten wordt gebruikt, is vorig jaar nog gerestaureerd. "Er komt een dag dat duidelijk wordt dat de kerk niet veilig is. Moeten we hem nu maar vast inpakken? Daar loopt iedereen voor weg."

De Bont tekent een vlinderdasje op een papieren servet. In de knoop zet hij de aardbevingen. "Dit wordt wel gebruikt bij risicomanagement. De knoop in het midden is het risico dat je loopt, in de rechterstrik zie je de gevolgen, in de linker de oorzaken. Wat je hier ziet is dat alle inzet gaat naar het beperken van de gevolgen en kennelijk kom je daar mee weg als Nam en als minister. Terwijl je toch beter kunt voorkomen dat rampen ontstaan."

Burgemeester Rodenboog begrijpt dat sommige inwoners wegwillen uit Loppersum. Tientallen huizen staan te koop, voor minder dan twee ton tot bijna een half miljoen. "Maar ook al staan hier prachtige huizen, je wacht wel even af voordat je hier een woning gaat kopen. De markt zit helemaal op slot. De minister hield aanvankelijk vol dat er geen verschil in waarde zat tussen dit gebied en een vergelijkbare regio zonder aardbevingen. Maar nu erkent hij toch dat de is markt verstoord. Iedereen zit te springen om een regeling waarbij de waardedaling al vooraf wordt vastgesteld in plaats van een verrekening achteraf."

Gek genoeg melden borden aan de randen van het dorp dat 'Loppersum bouwt'. Inderdaad staat een hagelnieuw appartementencomplex klaar om te worden betrokken en is het verstevigde fundament voor een grotere supermarkt al gestort. De nieuwe doe-het-zelf-bouwmarkt is inmiddels open.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden