Vreemdelingenhaat smeult al langer in de townships

Al jaren groeit de weerzin van arme Zuid-Afrikanen tegen migranten uit de buurlanden. Maar voor de economie zijn ze zeer belangrijk.

Gruwelijke beelden van een in een deken gewikkelde man die midden op straat levend verbrandt, berichten van immigranten die sterven door ’necklacing’ met brandende autobanden. Ernstige en gewelddadige uitbarstingen van vreemdelingenhaat laaien nu plotseling op, maar in de townships smeult al veel langer een veenbrand.

Sinds december vorig jaar zijn door heel Zuid-Afrika al vijftien groepsgewijze aanvallen op buitenlanders geregistreerd. De Somalische Vereniging in Zuid-Afrika telde de afgelopen elf jaar al 471 slachtoffers en de mensenrechtenorganisatie Human Rights Watch waarschuwt al sinds 1998 voor een ’alarmerende toename’ van anti-buitenlander-sentimenten.

Zuid-Afrika telt inmiddels zo’n vijf miljoen Afrikaanse immigranten, voornamelijk afkomstig uit Zimbabwe, Nigeria en Mozambique. Vanuit de autochtone zwarte bevolkingsgroep klinken kreten als ’ze pikken onze banen en onze vrouwen in’. „Buitenlanders zijn corrupt en crimineel, ze verkopen drugs en daardoor neemt de criminaliteit alleen maar toe.” De immigranten zouden ook met valse Zuid-Afrikaanse identiteitsbewijzen aanspraak maken op woningen uit sociale woningbouwprojecten van de overheid.

Opiniepeiler Freshley Ground Insights heeft recent een landelijke peiling gehouden onder 550 Zuid-Afrikanen. Verreweg de belangrijkste conclusie was dat de immigranten bij de gemiddelde man in de straat niet welkom zijn, omdat ze zouden bijdragen aan de werkloosheid en criminaliteit.

Van alle Zuid-Afrikanen is 40 procent werkloos; 28 procent staat geregistreerd als actief werkzoekend. Maar de immigranten komen desondanks relatief makkelijk aan de bak. Niet alleen omdat illegalen bereid zijn om met minder salaris genoegen te nemen, maar vooral omdat ze goed in de markt liggen.

„Zimbabwanen zijn geweldig”, zegt Nicolene Moorcroft, manager van een tuincentrum bij Brakpan. „Ze behandelen onze klanten met respect en ze werken hard – in tegenstelling tot veel Zuid-Afrikanen. Die komen vaak om de andere dag niet opdagen.” Zeven van de tien medewerkers van Moorcroft zijn afkomstig uit Zimbabwe en Mozambique. „We hebben ze vanmorgen uit voorzorg wel naar huis gestuurd, om te voorkomen dat het geweld ook naar ons overslaat.”

De Zuid-Afrikaanse mensenrechtencommissie SAHRC doet al tien jaar onderzoek naar vreemdelingenhaat. De situatie wordt er niet beter op, zegt directeur Tseliso Thipanyane. Volgens hem spelen naast de concurrentie op het gebied van banen en huisvesting – wat deels wordt veroorzaakt doordat de Zuid-Afrikaanse overheid op deze terreinen tekortschiet – ook criminaliteit, vooroordelen en de gewelddadige geschiedenis van het land een rol. Dat zwarte Afrikanen nu worden aangevallen door zwarte Zuid-Afrikanen, baart hem zorgen. „Het lijkt alsof hier sprake is van een erfenis van onze eigen raciale onderdrukking”, verklaart Thipanyane tegenover News24.com. „Mensen grijpen nog steeds terug naar geweld als dé manier om problemen op te lossen.”

Hoewel veel zwarte Zuid-Afrikanen zich beconcurreerd voelen door de immigranten, hebben de nieuwkomers volgens Frans Cronje, directeur van het Zuid-Afrikaanse instituut voor rassenrelaties SAIRR, juist eenzeer positief effect op de locale economie. „We praten wel over drie tot vijf miljoen mensen. Dat zijn allemaal consumenten, die een grote markt vertegenwoordigen. Ik denk dat heel veel van de winkeltjes van buitenlanders worden bevoorraad door Zuid-Afrikanen. Als alle immigranten zouden vertrekken, zouden de gevolgen desastreus zijn.”

En vreemdelingenhaat is bij de recente geweldsuitbarsting ook lang niet altijd het hoofdmotief, denkt Cronje. Heel wat ’reguliere’ criminelen liften mee op de golf van geweld. Zij zien hun kans schoon en slaan aan het plunderen en verkrachten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden