Vreemdelingenhaat laait op

Innocent en Tendai Dende en hun zoon Sean in een klein berghok, zonder raam. (FOTO RICHARD FIETEN)

Sara Hjalmarson, de 29-jarige Zweedse die de dokterspost van Artsen zonder Grenzen in het centrum van Johannesburg bestiert, heeft als buitenlandse nooit last van de politie. In tegenstelling tot haar Zimbabwaanse medewerkers. „Als die de deur uit gaan om een broodje te halen, kunnen ze zó worden gearresteerd. Ik heb een van mijn verplegers al eens uit een arrestantenwagen moeten redden.”

De verhouding tussen Afrikaanse immigranten en autochtone zwarte Zuid-Afrikanen staat al jaren op scherp. In mei 2008 barstte de buitenlanderhaat uit in een golf van xenofobisch geweld, waarbij zestig doden vielen. Ook nu waarschuwen de Global Elders, een groep vooraanstaande oud-staatslieden, voor hernieuwd oplaaien van vreemdelingenhaat ná het WK – als de collectieve euforie is weggeëbd en de tijdelijke banen zijn verdwenen.

De tienduizenden immigranten in Johannesburg ervaren die vijandigheid nu al dagelijks, aldus Hjalmarson. Sommigen hebben uit angst de afgelopen dagen al hun schamele bezittingen gepakt en zijn richting Zimbabwe getrokken.

Veel van Hjalmarsons cliënten wonen opeengepakt in verwaarloosde voormalige kantoorgebouwen en pakhuizen in de binnenstad. Meestal is er geen elektriciteit, geen stromend water en geen vuilnisdienst. Vanwege de overbevolking en slechte hygiënische omstandigheden krijgt de AzG-post veel mensen te zien met ademhalingsproblemen, huid- en darminfecties en tuberculose. Ook de hiv-besmettingsgraad ligt hoog. Maar een immigrant die zich meldt bij een overheidskliniek, krijgt zelden hulp, volgens de Zweedse. „Iedereen in Zuid-Afrika heeft recht op gratis medische basiszorg en aidsremmers. Ook buitenlanders, zelfs illegalen. Maar bewakers sturen ze weg als ze bij de kliniek aankomen, medisch personeel slaat wachtende buitenlanders over, of weigert ineens om Engels met ze te spreken. Ze vinden dat de zorg al overbelast is, en daarom alleen toekomt aan Zuid-Afrikanen. Júist uit het oogpunt van volksgezondheid zou je de buitenlanders moeten helpen.”

Teams van Artsen zonder Grenzen trekken regelmatig de huurkazernes in, om de bewoners te wijzen op hun rechten. Immigranten die in klinieken op een muur van vreemdelingenhaat stuiten, kunnen AzG inschakelen, die dan het medisch personeel op hun plicht wijst.

Het ministerie van volksgezondheid heeft zich nu schoorvoetend geschaard achter de ’recht op gezondheidszorg’-campagne van de hulporganisatie, vertelt de Zweedse. „De eerste stap is gezet.”

De gemeente Johannesburg erkent dat de woonsituatie een probleem is, maar heeft nog geen plan van aanpak bedacht. Intussen worden gebouwen vaak hardhandig ontruimd. De eigenaren regelen dat met de politie en de particuliere ontruimingsdienst, de Red Ants (rode mieren). Die gooien de bewoners eenvoudig op straat. „Mensen krijgen niet eens tijd om hun belangrijkste spullen te pakken, zoals babyvoeding of aidsremmers. Vaak zijn ze álles kwijt.”

Het Zimbabwaanse gezin Dende – moeder Tendai (32), vader Innocent (35) en hun zoons Keith (8) en Sean (5) – hebben het begin februari meegemaakt. Tendai: „We hadden die ochtend net onze huur betaald, toen de Red Ants binnenkwamen. Bijna duizend mensen werden op straat gegooid. Ook blinden, mensen in rolstoelen, moeders met kinderen. Wie niet thuis was, is al z’n bezittingen kwijt.”

Het gezin sliep een paar dagen op straat en keerde vervolgens terug naar het ontruimde flatgebouw in Doornfontein, waar ze een bergruimte betrokken, een raamloos kamertje van 2,5 bij 3 meter. Hierin staat hun tweepersoonsbed en een wankel tafeltje met een paraffinebrander om op te koken. Water halen ze uit het toilettenblok, elektriciteit is er niet. Hun piepkleine tv’tje is aangesloten op een bromfietsaccu. „Het leven is hier nog niet zo erg als in Zimbabwe, maar de Johannesburgers zijn bepaald niet vriendelijk”, meent Innocent. Echtgenote Tendai vult aan: „We worden dagelijks lastiggevallen door de politie en burgers. Op de taxistandplaats hoor ik ook al dat de xenofobie terugkomt na het WK. Onlangs is er nog een Zimbabwaan vermoord, zomaar, door een Zuid-Afrikaan.” Innocent : „Alleen als we hier samen binnen zitten, als gezin, voelen we ons veilig. En een soort van gelukkig.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden