Vreemdelingenbeleid geüpdated

Deze pagina belicht vreemde gasten. Dat zijn woorden en uitdrukkingen die we uit andere talen hebben overgenomen, zonder dat ze zich als Nederlands zijn gaan gedragen. Doorgaans kun je deze woorden niet op dezelfde manier als inheemse woorden verbuigen of vervoegen. Je krijgt ook problemen als je verkleinwoorden wilt maken. Toch nemen we de vreemde spelling niet zonder meer over. Engelsen en Amerikanen bijvoorbeeld schrijven samenstellingen lang niet zo vaak aaneen als wij (production managing device).

Sommige Nederlanders en Vlamingen volgen dit voorbeeld na, maar de nieuwe spelling probeert zulke vreemde samenstellingen toch wat aan onze gebruiken aan te passen. Dat valt blijkbaar niet mee, want het Groene boekje, Van Dale en andere gidsen trekken niet altijd één lijn.

1. Van over de Noordzee

beaútycase, maar bíg báng

[Vuistregel 1] samenstellingen die we met één woordaccent uitspreken, schrijven we aaneen. Dit is geen eenduidige regel, want Vlamingen zeggen whítespirit tegen wat Nederlanders whíte spírit noemen.

body-art

[Vuistregel 2] als klinkers botsen in een samengesteld Engels woord dat we volgens vuistregel 1 aaneen zouden schrijven, dan gebruiken we een koppelteken

back-up black-out drive-in drop-out face-off fall-out follow-up hold-up lay-out pin-up print-out runner-up set-up sleep-in spin-off stand-by stand-in time-out try-out warming-up

[Vuistregel 3] als een Engels woord eindigt met een voorzetsel dat met een klinker begint, gebruik je een koppelteken. Dus niet in samenstellingen met

down en back: breakdown comeback countdown flashback meltdown playback

black power blue jeans white spirit

[Vuistregel 4] Samenstellingen van Engelse herkomst die met een kleurnaam beginnen, niet aaneen. Behalve:

blackjack

Correct schrijven (althans: correct spellen) is dus vaak een kwestie van uit het hoofd leren of uit het boekje halen:

all in all risk artdirector babyboom beautycase big bang black box body-art bodypainting boogie woogie bungee jumping breakdance citybag closereading compactdisc creditcard database economyclass fiftyfifty floppydisk foodprocessor freelance fulltime hardporno have-not he-man homecomputer hometrainer jamsession kingsize knowhow lowbudget minimal art mixed grill mountainbike negrospiritual offday off line offshore onemanshow on line outcast paperclip pigskin playbackshow powerlifting pressurecooker public relations readymade remedial teacher riotgun rock-'n-roll self-fulfilling prophecy selfservice selfsupporting sensitivity-training septic tank short story shorttrack showbusiness skateboard slipstream slowmotion smalltalk softdrugs software soundtrack spaceshuttle stationcar talkshow tapedeck T-bonesteak tiebreak topless top secret total loss touristclass troubleshooter two-step upper ten ups and downs up-to-date walkietalkie wishful thinking would-be

Een keuze uit de afwijkingen in Van Dale:

all-risk art-director compact disk economy class fifty-fifty.

Het Groene boekje spelt ook allright (wat een woordbeeld oplevert dat noch Nederlands noch Engels is); van Dale prefereert een van de twee Engelse spellingen: all right (de andere is alright).

2. Andere vreemde gasten

Ook voor woorden en uitdrukkingen uit andere talen is het opzoeken geblazen. Kijk alvast uit voor:

a capella ad hoc ad rem a fortiori a gogo aide-mémoire amuse-gueule après ski a priori a-priorisch à propos au pair avant-garde avant la lettre bal masqué cordon bleu croque-monsieur déjà vu demi monde deus ex machina deux-chevaux en face enfant terrible et cetera faux pas grosso modo hors d' oeuvre i-grec in memoriam jeune premier laisser faire laissez passer lits-jumeaux non-ferro nota bene pain à la grecque patates frites per se pico bello pied-à-terre sotto voce stante pede sur place tamboer-maître (Van Dale: tambour-maître) tjaptjoi trompe-l'oeil tuttifrutti va-et-vient viola da gamba yahtze

[let op] sommige van de bijwoorden of uitdrukkingen in de bovenstaande lijst kunnen ook als een zelfstandig naamwoord gebruikt worden. Dan schrijven we ze als één woord: iemand van zijn apropos brengen ik heb genoeg van jouw apriori's.

3. Werkwoorden van Engelse afkomst

Het is niet mooi, maar het is soms onvermijdelijk: een ding krijgt een Engelse naam en het werkwoord voor het gebruik van dat ding moet dan ook maar in het Engels. We zullen blijven faxen, bridgen en flirten tot iemand mooie vertalingen vindt voor fax, bridge en flirt. En dan moeten die nog algemeen aanvaard worden. Intussen blijven we maar werkwoorden 'renten'. En hoe is dat in de verleden tijd?

fax-faxen bridge-bridgen bingo-bingoën yell-yellen carpool-carpoolen delete-deleten

Een Engels werkwoord is altijd een zwak werkwoord. De infinitief krijgt -en achter de stam van het werkwoord (eventueel met deelteken; een -e- die er al staat, krijgt alleen een -n erbij)

bingoën ik bingo hij bingoot ik bingode ik heb gebingood rugbyen ik rugby hij rugbyt ik rugbyde ik heb gerugbyd taxiën ik taxi hij taxiet ik taxiede ik heb getaxied

Als de stam van het werkwoord (infinitief min -en) eindigt op een klinker, krijgt de verleden tijd -de en eindigt het voltooid deelwoord op -d (eventueel met verdubbeling van de klinker; -i wordt -ie).

Als de stam van het werkwoord eindigt op een medelklinker, speelt de regel van “'t kofschip”:

checken ik check hij checkt ik checkte ik heb gecheckt coachen ik coach hij coacht ik coachte ik heb gecoacht racen ik race hij racet ik racete ik heb geracet

Als de laatst uitgesproken medeklinker van de stam klinkt als t, k, f, s, ch, p: verleden tijd met -te en voltooid deelwoord met -t, zoals werken, werkte, gewerkt.

[Let op] in Engelse werkwoorden komt geen 'ch' voor als in goochem, wel een soort 'tsj' zoals in coachen

managen ik manage hij managet ik managede ik heb gemanaged scrabbelen ik scrabbel hij scrabbelt ik scrabbelde ik heb gescrabbeld saven ik save hij savet ik savede ik heb gesaved

als de laatst uitgesproken medeklinker niet in “'t kofschip” voor komt (d, z, m, n, l, r, zj,...): verleden tijd met -de en voltooid deelwoord met -d,

zoals in de vervoeging van wenen:

volleyball volleyballen ik volleybal ik volleybalde yell yellen ik yel ik yelde pass passen ik pass ik passte

Een dubbele medeklinker vervalt indien dit geen invloed heeft op de uitspraak. In de Engelse spelling geeft een e- soms de uitspraak van de voorafgaande klank aan (vergelijk her en here, bar en bare). Deze -e- blijft staan:

race racen hij racet hij racete

Als een -o- voorafgaat, wordt die verdubbeld:

score scoren hij scoort hij scoorde choke choken zij chookt zij chookte

Als de -e- geen invloed heeft op de uitspraak, laten we 'm vallen:

browse browsen hij browst hij browste

Als gevolg daarvan krijg je soms merkwaardige uitgangen: hij deletete (spreek uit: 'dieliete'), hij savede ('seevde'). Soms wordt het zo moeilijk dat een vervoegd werkwoord wel uitspreekbaar, maar nauwelijks meer schrijfbaar is: het voltooid deelwoord van updaten zou je uitspreken als 'ge-updeet' maar schrijven als geüpdatet. Het Groene boekje heeft die mallotige vorm opgenomen. Van Dale zegt dat van het werkwoord updaten alleen de onbepaalde wijs te gebruiken is. Vele taalgebruikers vernederlandsen de uitspraak van Engelse werkwoorden. Daardoor krijg je dubbelvormen als golfen: golfde of golfte; leasen: leasde of leaste.

Beide vervoegingen zijn mogelijk. Kijk in het woordenboek.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden