Vreemdeling op een stroperig ministerie

Jeanine Hennis-Plasschaert liet haar tanden zien in Brussel en mag nu taaie Haagse knopen doorhakken

"Pantserhouwitsers, zeg ik dat goed?" Jeanine Hennis-Plasschaert kijkt over de vergadertafel naar het groepje Tweede Kamerleden, van wie de meesten veel meer ervaring op defensieterrein hebben dan zij zelf als nieuwe minister.

Ze noemt in haar eerste debat de wapensystemen die in de bezuinigingsdrift van de afgelopen jaren allemaal werden verkocht. Zoals de pantserhouwitsers. Ze sprak het goed uit, knikken de Kamerleden. En nee, ze nemen het haar niet kwalijk dat ze er nog even aan twijfelde.

De wittebroodweken van de nieuwe VVD-minister van defensie zullen echter snel voorbij zijn. Jeanine Hennis moet tijdens haar begrotingsdebat deze week al wat meer laten zien. Hoe denkt ze te gaan opereren op wat in Den Haag een van de lastigste departementen van dit moment heet te zijn? De problemen liggen er hoog opgestapeld.

Over de lopende buitenlandse missies hoeft ze zich niet veel zorgen te maken. De politie-trainingsoperatie in Kunduz en de komende inzet van Patriot-luchtdoelraketten in Turkije zijn relatief bescheiden en de risico's voor het personeel te overzien.

De nieuwe minister zal vooral haar handen vol krijgen de defensiewinkel open te houden tijdens de zoveelste verbouwing. 2013 wordt het jaar van de grootste reorganisatie tot nu toe. Twaalfduizend arbeidsplaatsen moeten weg. Liefst zesduizend medewerkers wacht gedwongen ontslag. Allemaal door 1 miljard minder op een budget van ruim 7 miljard, waar het eerste kabinet-Rutte toe besloot. "Vorige reorganisaties verliepen vrij geruisloos; dit keer gaan de gemoederen behoorlijk oplopen", voorspelt vakbondsvoorzitter Wim van den Burg.

Dat is lang niet alles. Hennis moet ook kiezen welke taken en ambities van de Nederlandse krijgsmacht nog haalbaar zijn. Ze moet het zoveelste visiestuk schrijven. Het VVD-PvdA-kabinet belooft dat eind 2013 eindelijk de knoop wordt doorgehakt over de opvolging van de F16-gevechtsvliegtuigen. Een kwestie die hoofdpijn kan opleveren omdat coalitiepartner PvdA jarenlang heeft gemopperd dat de luchtmacht veel te gretig was om het Amerikaanse zorgenkind in aanbouw Joint Strike Fighter binnen te halen. Eén ding staat vast: er is niet genoeg geld om zoveel JSF's te kopen als Defensie ooit wenste. Het toestel dreigt een molensteen te worden. Landmacht en marine moeten bloeden voor de luchtmacht, als Hennis niet oppast.

In z'n algemeenheid zal Nederland na de huidige bezuinigingsgolf niet meer alle bestaande wapensystemen in huis kunnen houden. De ambities moeten omlaag of het budget moet omhoog, is de harde waarheid waar Hennis voor staat. Meer geld komt er niet, dus moet er verder gesneden worden.

Die vervelende boodschap: dat de ambities van de regering te hoog zijn voor het gekrompen defensiebudget, is haarfijn voorgerekend door de Algemene Rekenkamer.

De onafhankelijke rekenmeesters zijn trouwens kind aan huis op Defensie. Hun rapporten zijn jaar in, jaar uit slecht. De Rekenkamer heeft aangetoond hoe stroperig en bureaucratisch het ministerie van defensie in elkaar zit. Het beheer van de wapens en van de magazijnen blijkt hopeloos. Geldstromen raken verdwaald. Personeelsdossiers zijn niet op orde. Voorraden liggen waar niemand ze kan vinden. Automatiseringsprojecten om het beheer bij het enorme defensiebedrijf te verbeteren, gingen de mist in. Kamerleden mopperen: "Bij Albert Heijn weten ze precies waar de rollen beschuit staan en hoeveel ze er van in huis hebben. Bij Defensie weten ze zulke dingen niet."

Die verandering in beheer en organisatie zal grote managementkwaliteiten van de nieuwe minister vergen. Die ervaring heeft ze niet. Tegelijk moet ze komend jaar zware keuzes maken op voor haar onbekend terrein. Kan er na het afschaffen van alle tanks nog meer af bij de landmacht? Hoeveel gevechtsvliegtuigen houdt de luchtmacht? Stoot de marine eerder dan voorzien de Walrus-onderzeeërs definitief af?

Die onervarenheid in het ingewikkelde krachtenveld van defensie hoeft niet per definitie een bezwaar te zijn voor een vrouw die door vriend en vijand wordt omschreven als politiek behendig en principieel. "Ze is positief over de militairen, ze in oprecht geïnteresseerd in defensie en draagt het een warm hart toe", zegt VVD-Europarlementariër Hans van Baalen, die Hennis goed kent uit de Brusselse liberale fractie.

Ze zal misschien proberen van haar bijnaam 'flapuit' af te komen. Ze zal wellicht wat minder van haar typisch liberale luchtigheid tonen. Uit haar VVD kreeg Hennis een welgemeend advies: "Je moet misschien wat saaier worden dan je wilt zijn".

Zonder staatssecretaris
Er is veel te doen op Defensie, maar Hennis behoort tot de ministers in het kabinet die het zonder de hulp van een staatssecretaris moeten stellen. Dus praat ze met vakbonden, bemoeit ze zich met dure wapenaankopen en probeert ze overtollige wapens aan het buitenland te verkopen, vroeger deeltaken voor een staatssecretaris.

Haar voorganger, CDA'er Hans Hillen, deed het ook alleen. Premier Rutte brak met de gewoonte om op defensie een aparte staatssecretaris aan te stellen voor personeel of materieel. Waarmee de afgetreden CDA-staatssecretaris Jack de Vries de laatste was die die rol vervulde; hij diende in het laatste kabinet-Balkenende onder ChristenUnie-minister Eimert van Middelkoop.

Lang daarvoor waren er aparte staatssecretarrissen voor landmacht, marine en luchtmacht, die vaak een verlengstuk waren van die krijgsmachtdelen. Dat gebeurde voor het laatst in het kabinet-De Jong (1967-1971).

Defensiepost 'verrassing'
Jeanine Hennis-Plasschaert (1973) deed haar eerste politieke ervaring op als assistent van de Amsterdamse VVD-wethouder Mark van der Horst. In 2004 belandde ze in het Europees Parlement, waar ze opviel omdat ze wist te blokkeren dat Amerikanen gingen neuzen in Europese bankgegevens. Ze kreeg in 2010 de vierde plaats op de VVD-kandidatenlijst voor de Tweede Kamer. Op 22 oktober dit jaar belde Mark Rutte met het aanbod van Defensie. Rutte zocht vrouwen voor zijn kabinet. Defensie was voor Hennis een verrassing. Hoewel? Ze had op tv al eens verteld over haar 'jeugddroom' om bij de landmacht te gaan en ze wierp spontaan het balletje op de eerste vrouwelijke minister op defensie te worden. Over Ruttes aanbod zei ze in een interview: "Ik moest even gaan zitten om het tot me door te laten dringen, maar ik kreeg er ook gelijk zoveel energie van dat ik meteen wist dat ik ja ging zeggen".

De Tweede Kamer behandelt deze maanden de begrotingen van de ministeries. Trouw geeft een voorbeschouwing en stelt de bewindslieden voor. Vandaag: Defensie.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden