Vreemde ordetroepen voor de afweer

experiment | In Leiden zoeken wetenschappers naar manieren om auto-immuunziekten met stamcellen te beteugelen. Een belofte vooralsnog, maar wel een die gestaag ingelost lijkt te worden.

Onder de rook van station Leiden Centraal ligt het LUMC, waar hoogleraar Willem Fibbe aan het eind van een labyrint aan ziekenhuisgangen uitlegt hoe hij auto-immuunziekten wil aanpakken. Stamcellen bieden volgens Fibbe soelaas, wie weet over een paar jaar al.


Auto-immuunziekte is een parapluterm voor aandoeningen als reuma, de ziekte van Crohn (ontstekingen in de darmen) en coeliakie (een ernstige glutenallergie waar 1 procent van de bevolking mee kampt).


In al die ziektes slaat het eigen afweersysteem enigszins op hol. Het valt het eigen lichaam aan, ziet dat gek genoeg als lichaamsvreemd materiaal dat moet opgeruimd. Bij patiënten met een auto-immuunziekte moet de afweer daarom wat in toom gehouden worden. Daar zijn nu wel wat middelen voor, maar die werken niet altijd goed genoeg.


Koeienbloed


Fibbe en zijn onderzoeksteam storten zich op een nu nog experimentele methode. Met rustige oogopslag legt de hoogleraar uit wat die - op het oog absurd klinkende - methode inhoudt.


"Met een spuitje nemen we wat beenmerg en vetcellen van een gezond iemand af. Die cellen gaan vervolgens drie weken in behandeling in een steriel lab hier." In die periode krijgen de cellen een uit koeienbloed gedestilleerd serum toegediend dat de groei van de juiste stamcellen in de hand werkt. Het steriele lab noemen ze op de gang gekscherend 'de maan', vanwege de astronautachtige pakken die er gedragen moeten worden en het feit dat het op de elfde verdieping zit.


Drabje


Uiteindelijk blijft er na die drie weken een grijs drabje over: de vet- en beenmergcellen zijn omgezet in een stamcellensoort (zie kader). "En die spuiten we dan in bij de patiënt." Waar de stamcellen zich vervolgens nestelen in de patiënt, is niet direct duidelijk. Ze gedragen zich aanvankelijk stilletjes. Schoppen geen ruzie, je merkt niet dat ze er zijn.


Totdat er ergens een ontsteking plaatsvindt in het lichaam (exemplarisch voor auto-immuunziekten). Nu komen de nieuwkomers in actie in de bloedbaan. Witte bloedcellen die in staat van verwarring lichaamseigen weefsel dreigen aan te vallen, worden teruggefloten door de nieuwe stamcellen. Ze worden soms zelfs omgeschoold naar een celsoort die niet aanvalt. Bovendien dringen de donorcellen de productie van witte bloedcellen op dat moment even terug, en deëscaleren zo de boel. "Hoe ze dat precies doen, met welke signaalstofjes bijvoorbeeld, weten we niet. Maar het lijkt wel te werken."


Petrischaaltjes


Wel raar: als de werking zo onduidelijk is, wie komt er dan ooit op het idee om dit überhaupt te proberen? Onderzoekster Melissa van Pel, die meeloopt door de Leidse gangen, legt uit: "Natuurlijk probeer je zo'n idee met stamcellen niet direct op mensen. Hier zijn talloze studies met cellen in petrischaaltjes aan vooraf gegaan. Waarom er dan ooit iemand op het idee kwam om zo maar de invloed van stamcellen op de afweer te onderzoeken? Geen idee, zo zijn wetenschappers gewoon. Die proberen eens wat en kijken wat er gebeurt."


Verschillende onderzoeken die Fibbe hiernaar leidt, zitten in klinische fase twee. Kijken of dat inspuiten van bewerkte cellen veilig is dus, en of het effect heeft. Dat de uiteindelijke goedkeuring voor gebruik een kwestie van lange adem is, mag niet verbazen. Elk nieuw medicijn legt in Nederland een traject van soms decennia af voordat het veilig genoeg wordt geacht. Belangrijk, kijk maar naar landen waar ze het wat minder nauw nemen met bewijsvoering.


Blind


Zo kwam onlangs aan het licht dat drie vrouwen op leeftijd in Amerika blind waren geworden met een behandelmethode die lijkt op die van Fibbe. Zij het veel slordiger en gemakzuchtiger uitgevoerd. Die vrouwen leden aan maculadegeneratie, een ouderdomsziekte waarbij oogcellen afsterven. Het zicht neemt er door af. Tegen betaling bood een medisch bedrijf aan de bewerkte cellen van een ander in het oog te spuiten. Die hadden de boel moeten herstellen, onder het mom 'met stamcellen kan alles'. Maar het liep anders. De kans dat de dames ooit hun zicht nog terugkrijgen is nul, volgens een arts in vakblad New England Journal of Medicine.


Cowboybehandelingen


Dit zijn cowboybehandelingen, zegt Fibbe. Slecht voor de naam van het vakgebied, en het voorbeeld laat andermaal zien dat afreizen naar het buitenland voor stamceltherapie als laatste hoop niet loont. Stamceltoeristen, die hij ook vanuit Nederland op pad ziet gaan, kunnen volgens de hoogleraar beter thuisblijven.


Het gevaar zat hem in deze Amerikaanse methode vooral hierin: de onderzoekers wisten zelf ook niet precies wat ze de patiënt inspoten, en hádden dat met hun techniek ook niet kunnen weten. "Zij namen met liposuctie wat vetcellen en behandelden die met enzymen. Zo krijg je vrij makkelijk - binnen een paar uur - een mengsel waar stamcellen tussen zitten." Die zijn echter van verschillend allooi, een ratjetoe waar je niet op aan kunt. "Dat maakt het gevaarlijk."


Privéklinieken


In Nederland had dit nooit kunnen gebeuren. Een nationale ethische commissie waakt daarvoor. In 2006 werd het privéklinieken bovendien verboden om dit soort experimentele stamcelbehandelingen aan te bieden - iets wat daarvoor nog wel eens gebeurde.


Iets meer dan een jaar geleden kwam aan het licht dat twee Nederlandse artsen tóch stamceltherapie aanboden, een beetje à la de Amerikaanse methode. Onder meer Parkinson, rugklachten en de ziekte van Lyme zouden ze ermee kunnen bezweren. Na onthulling werden de twee praktijken gesloten.


Met een verschillend allooi van onbekende samenstelling werken ze in Leiden niet. Het serum dat ze in het LUMC in steriele kamers toedienen aan de met liposuctie verkregen vetcellen, dient uitsluitend als voeding voor de stamcellen die Fibbe moet hebben. Na drie weken zijn daarom alleen díe nog over; de rest van de cellen sterft aan ondervoeding in de kweekkamer. "We weten wat we de patiënt toedienen."


Rode bloedcellen bewegen zich door een ader. illustratie Hollandse Hoogte

De ene stamcel is de andere niet

Het beeld is bekend: stamcellen kunnen uitgroeien tot elke gewenste lichaamscel. De stamcel is het blanco bolletje dat net zo lief verandert in een zenuwcel als in een hersen- of huidcel. Maar zo eenduidig is het niet. Zogeheten embryonale stamcellen flikken dat kunstje wel, maar de stamcellen die hoogleraar Willem Fibbe uit vet- of beenmergcellen tovert niet. Die laatste noemt men mesenchymale stromale cellen. Hoewel die nooit zullen verworden tot bijvoorbeeld een hersencel, kunnen ze zich wel ontwikkelen tot bot-, spier- en vetcellen.

Onderzoek in de laatste klinische fase

Eén onderzoek van de Leidse hoogleraar Willem Fibbe zit al in klinische fase 3 (de laatste fase). Daarin richt Fibbe zich nog even niet op auto-immuunziekten, maar op het overactieve afweersysteem waar patiënten met leukemie na een beenmergtransplantatie mee kunnen kampen. Door die transplantatie krijgt zo'n patiënt witte bloedcellen in zijn lijf die het hele lichaam als lichaamsvreemd aan kunnen zien (het beenmerg waaruit die witte bloedcellen ontstaan kwam immers van een donor, van een ander).


Op dit moment sterven daar mensen aan. Met de in zijn lab bewerkte cellen kan Fibbe het een halt toeroepen. Althans, daar lijkt het op, en in een Europees consortium zoekt hij het nu verder uit. De behandeling die tien jaar geleden begon met de genezing van een Zweeds jongetje, is nu uitgegroeid tot een project van vijf landen. In Japan wilden ze overigens niet wachten op die laatste testfase. Daar is vorig jaar een wet aangenomen waarmee artsen behandelingen al na twee klinische fases mogen toepassen. Wel wordt de patiënt dan extra intensief gevolgd in de periode erna.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden