Vreemde hangplek op de Westfriese Omringdijk

Er staat geen galg meer op de Westfriese Omringdijk onder Hoorn. De eerste is weggeslagen in een storm, in 1734. De tweede is in 1795 afgebroken op last van de Fransen. Die waren anders niet zo vies van een beetje spektakel in het strafrecht, maar deze hangplek was er alleen maar voor de show: een statussymbool van het waterschap dat er zijn juridische bevoegdheid mee demonstreerde.

Zulke galgen, waarvan er in de 18de eeuw wel een stuk of negen op de dijk stonden, waren niet bedoeld voor executies. Ze werden hooguit gebruikt om mensen die elders na een doodvonnis terecht waren gesteld, op te knopen, zodat de lucht en de vogels 'hun werk konden doen'. Of om iemand op een schavot te zetten en hem daarna met de strop om de nek te laten luisteren naar het voorlezen van zijn vonnis -zoals geseling, brandmerken en/of eeuwige verbanning. Op deze plek werden gestraften buiten de gemeenschap geplaatst. De galg moest dieven en rovers afschrikken: blijf met je vingers van de dijk, anders hang je!

Er is niets dat nog herinnert aan de 'buitengalg' van Hoorn, behalve het verhaal. Je moet het weten dat hij daar stond ter hoogte van paal 51 op het strand van de Zuiderzee -eerst buitendijks, na 1734 bovenop. Waar de dijk een stevige knik maakt, daar was het. Maar geen bord, geen steen, geen namaakgalg die ernaar verwijst.

Misschien maar goed ook: je zou niet erg opschieten op een wandeling langs de Westfriese Omringdijk, als je overal moet stilstaan bij een historische gebeurtenis. Er is langer aan dit 126 km lange fenomeen gewerkt dan aan pyramides in Egypte, kathedralen in Europa of de Chinese muur, schreef J.J. Schilstra in zijn boek 'In de ban van de dijk' (1974). Er is meer ruzie over gemaakt dan over welk bouwwerk in ons land. Bij elke wiel of waal achter de dijk hoort het jaartal van een dijkdoorbraak. Elke bocht heeft z'n verhaal, iedere polder z'n geschiedenis.

Dat begint al zodra je bij Avenhorn de ringdijk van de Beemster beklimt en langs een rij populieren naar het zuidoosten loopt. Tussen de bomen staat (van achter naar voor) een gedicht, afgedrukt op borden. 'Kunst matig', een kritische bespiegeling over de rechtlijnigheid van het Hollandse landschap:

'Hier werd het avontuur kunstmatig uitgesloten. Want wat uit vroeger tijd nog krom was van verleden, werd economisch recht bedacht en haarscherp afgesneden. (...) De snelste weg tussen twee punten is alleen dan een rechte lijn als de weg er niet toe doet, slechts het snel ter plekke zijn. Dan kap je ieder obstakel, dan moet elk stuk gelijk. Dan telt niet meer de warme aarde maar het koude aardse slijk.'

De Beemster die hier aan je voeten ligt, is bij uitstek kunst-matig. Ingericht langs rechte lijnen en ingevuld als een dambord, extremer dan waar ook in Nederland, maar juist daarom door de Unesco toegelaten tot de Werelderfgoedlijst. 'Gelukkig zijn er bomen over van grillig kromme vormen. Niets in de natuur is recht zoals ons mensennormen.'

Na de bomenrij (ver na de droogmaking van de Beemster geplant) steken we de ringvaart over en volgen de Beemsteruitwatering. Deze vaart scheidt de polders Beschoot en Beetskoog en spoelt het overtollige water uit de Beemster bij Schardam in wat vroeger de Zuiderzee heette. Tot 1877 hielden windmolens het polderwater op peil, daarna namen een dieselgemaal en weer later een elektriek dat karwei over. Dat was een enorm karwei, want de polders liggen meer dan twee meter beneden NAP.

Aan de overkant van het water loopt het kunstwerk dat sinds de 13de eeuw als beschermvrouwe van de hele regio optreedt: de Westfriese Omringdijk. Op dit traject is het een dijkje van niks, een dreumes vergeleken met de zeewering bij Hoorn en Enkhuizen of de kustverdediging op het droge bij Schagen. Door de vroege inpoldering van Beetskoog en de Beemster is dit dijkvak al snel een binnendijk geworden, ver van de zee af. Maar ook in die comfortabele positie was ze een weinig betrouwbare partner. Als de Zuiderzeedijken het begaven en het binnenland volliep, gaf ook het drempeltje dat lokaal de Oudendijk (net als het dorp) heet, zich weldra gewonnen. En nóg is het een zwakke schakel. Niet voor niets werd een eeuw geleden een muur van beton op de dijk gezet en liggen er altijd zandzakken klaar voor het geval de vaart overloopt.

Hoe zwaar dit gebied geleden heeft onder de kracht van het water, is te zien tussen Schardam en Scharwoude. In 1675 was het gat na een dijkdoorbraak zo groot, dat het pas na tweeënhalve maand kon worden gedicht. Intussen was Noord-Holland één grote binnenzee en kon je van Enkhuizen naar Buiksloot (bij Amsterdam) binnendoor varen. Pas toen er achter het gat een nieuwe dijk in een halve cirkel was opgeworpen, werden de waterpompen in werking gesteld. Het land kwam eerst zwart boven, sloeg vervolgens wit uit (van het zeewier) en kleurde ten slotte rood alsof het verbrand was. Geen boom had het overleefd, de aarde was voor jaren vruchteloos. Alleen de oogst aan appels en peren was overvloedig.

Ooit liep de dijk van Schardam naar Hoorn in een rechte lijn, maar ondanks verwoede tegenstand werd steeds meer land afgeknabbeld. De zeewering was soms zo slecht dat er planken op de dijk lagen om Hoorn te bereiken. Dat is niet meer voor te stellen, als je bij de Klamdijk linksaf de Westerdijk beklimt en in de verte de contouren van Hoorn ziet. Vanaf de dijk gezien (het natuurgebied de Rietkoog is alleen buiten het broedseizoen toegankelijk voor wandelaars) liggen de Bedijkte Waal, de Zwarte Waal en al die andere poeltjes en waterpartijen er lieftallig bij. Maar ze zijn behalve met braasem of snoekbaars ook gevuld met bloed, zweet en tranen.

Ter herinnering aan de ramp werd in 1975 op de dijk een monument opgericht -'na drie eeuwen opgelucht ademhalen'. Ja, wat wil je: het gemaal Westerkogge kan op volle capaciteit 530.000 liter water wegpompen. Per minuut, welteverstaan. Dat staat toch niet in verhouding tot de chaos waarin Noord-Holland in 1675 verkeerde? Het dichten van het gat in de dijk kostte ruim twee miljoen gulden, de ellende voor mens en dier nog niet meegerekend. 'Hoed u voor de waterwolf' staat er op het monument. Die waarschuwing lijkt heel wat zinniger dan een galg op de dijk.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden