Vreedzame machtswisselingen kent Kirgizië niet

De kans is groot dat de presidentsverkiezingen van morgen weer leiden tot onrust en geweld

Als het meezit is Kirgizië na morgen een baken van democratie in Centraal-Azië, waar verder alleen potentaten aan de macht zijn. Maar als het tegenzit en er ophef ontstaat over de uitkomst van de presidentsverkiezingen, kan het land overspoeld worden door een nieuwe golf van geweld.

De eerste optie is verre van zeker. Democratische en vreedzame machtswisselingen heeft Kirgizië na zijn onafhankelijkheid in 1991 nog niet meegemaakt. Eerst leidde de autoritaire Askar Akajev het land tot hij in 2005 tijdens de zogeheten Tulprevolutie door een volksopstand werd verjaagd. Diens opvolger Koermanbek Bakijev liet na hervormingen door te voeren en de corruptie te verminderen en was vervolgens zelf in april 2010 de klos. Hij vluchtte naar Wit-Rusland, na straatgeweld waarbij 87 mensen het leven lieten.

Nu dreigt het weer: instabiliteit in het hele land en grootschalig geweld in het zuiden. Bendes etnische Kirgiezen gingen in juni 2010 in en rond Osj en andere zuidelijke steden de Oezbeekse minderheid te lijf. Minstens 500 mensen kwamen om het leven, honderdduizenden sloegen op de vlucht. Het geweld werd aangewakkerd door veiligheidstroepen die loyaal zijn aan de uit het zuiden afkomstige Bakijev.

De geweldsexplosie maakte glashelder dat de nieuwe machthebbers in de noordelijke hoofdstad Bisjkek weinig vertrouwen genieten in het zuiden, dat veel armer is dan het industriële noorden. Desondanks slaagde waarnemend president Roza Otoenbajeva, een diplomate, erin de rust te herstellen en de parlementsverkiezingen vorig najaar te laten doorgaan. Bovendien kreeg ze er politieke hervormingen door, waarbij parlement en regering aan macht wonnen ten koste van de president. De verkiezingen van morgen sluiten haar termijn af, ze staat niet meer kandidaat.

De grootste kanshebber om haar op te volgen is de rijke ondernemer Almazbek Atambajev (55), tot vorige maand premier. Hij heeft de steun van Moskou. Als noordelijke kandidaat ligt hij echter niet goed bij etnische Kirgiezen in het zuiden. Ze beschuldigen hem ervan Oezbeken onder druk te zetten op hem te stemmen. Zijn voorstel om bij winst zuiderlingen voor te dragen voor de functies van premier en van parlementsvoorzitter, lijkt dat wantrouwen niet te verminderen.

Een van Atambajevs belangrijkste tegenstrevers is Kamtsjibek Tasjijev (43), ex-minister onder Bakijev, nationalistisch en met zijn machtsbasis in het zuiden. Hij wil het liefst alle politieke hervormingen terugdraaien. Ook dreigt hij met een 'volksopstand van miljoenen' als er in zijn ogen wordt gerommeld tijdens de stembusgang. Een ander zuidelijk zwaargewicht is Adachan Madoemarov, een nationalistische ex-parlementsvoorzitter die weinig zegt te voelen voor democratie en ontwikkeling naar westers model.

Als niemand morgen meer dan de helft van de stemmen haalt komt er een tweede ronde. Als daarin een 'noordelijke' en een 'zuidelijke' kandidaat om de winst gaan strijden, kan de zaak escaleren. De buitenwereld houdt de situatie dan ook scherp in de gaten. Kirgizië (5,5 miljoen inwoners) ligt strategisch en heeft zowel een Russische als een Amerikaanse basis - als enige land ter wereld. Bij langdurige onrust kan het land een toevluchtsoord worden voor islamitische radicalen en drugshandelaars. Alle kandidaten hebben overigens laten weten de huur van de Amerikaanse basis na 2014 niet meer te verlengen. De invloed van Rusland op Kirgizië lijkt daardoor alleen maar toe te nemen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden