'Vredig Rio is een sprookje'

Juni 2011: Leger en politie vegen een sloppenwijk in Rio 'schoon'. Met het WK voetbal in aantocht moeten de favela's 'gepacificeerd' worden. FOTO © AFP Beeld
Juni 2011: Leger en politie vegen een sloppenwijk in Rio 'schoon'. Met het WK voetbal in aantocht moeten de favela's 'gepacificeerd' worden. FOTO © AFP

Met het oog op het WK voetbal en de Olympische Spelen heeft Rio de Janeiro een paar sloppenwijken 'gepacificeerd'. Volgens mensenrechtenactivist Marcelo Freixo is dat een druppel op een gloeiende plaat en spelen politici mooi weer. Het geweld en de corruptie gaan onverminderd door.

INTERVIEW | STIJNTJE BLANKENDAAL

Rio de Janeiro, gelegen tussen de bergen en de zee, is volop in beweging voor het wereldkampioenschap voetbal 2014 en de Olympische Spelen van 2016. De stad wordt daarbij afgespiegeld als een cidade maravilhosa- een fantastische stad, met roffelende samba en sensuele lijven op het strand. Politici slaan de trom over de sloppenwijken die herwonnen zijn op de drugshandel.

Maar Marcelo Freixo (1967), mensenrechtenactivist en afgevaardigde in de provinciale regering van Rio de Janeiro, kent de keerzijde van de stad. Hij kreeg al meer dan dertig doodsbedreigingen en ontvluchtte Brazilië in november tijdelijk met behulp van Amnesty International.

Freixo maakte vijanden onder de zogeheten milities: een weerbarstige maffia van corrupte politieagenten en politici. Die milities, bestaande uit stoottroepen van gewapende politie- en brandweermannen in hun vrije tijd en enkele buurtbewoners, oefenen in de periferie van Rio de Janeiro een parallelle macht uit, met een zekere goedkeuring en zelfs directe banden met de overheid.

De plaatselijke bevolking wordt gedwongen om voor haar 'veiligheid' te betalen. Zaken als transport, gas, kabeltelevisie en internet moeten de bewoners van de militie afnemen en ze worden gepusht om op de militieleiders te stemmen - een zeer lucratief systeem. Freixo, die de milities sinds 2008 bestrijdt, wordt sindsdien dag en nacht beveiligd door agenten van de staat.

Freixo geeft een interview in zijn werkkamer. Hij doet in oktober mee aan de burgemeestersverkiezingen van Rio de Janeiro. En al maakt hij weinig kans, Freixo heeft een missie: de wereld duidelijk maken dat het door de overheid verspreide idee van een 'gepacificeerd Rio de Janeiro' nog altijd een sprookje is. De 17 sloppenwijken die momenteel onder controle van 'vredespolitiemachten' (UPP's) staan, zijn een druppel op een gloeiende plaat, stelt hij.

"Rio de Janeiro is geen fantastische stad. Het is een fantastisch decor van bergen en zee voor een diep ongelijkwaardige stad, waarin je menselijke waardigheid afhangt van je postcode en bankrekening. De vredespolitiemachten - op zich een goed systeem omdat ze de favelabewoners overheidscontrole geven - bevinden zich niet in de meest gewelddadige sloppenwijken. Ze zitten daar waar het WK en de Spelen gaan plaatsvinden, om die belangen te garanderen. Als ze dat nou ten minste toegaven..."

Wie de succesvolle film 'Elite Squad I' (2008) en vooral II (2010) bekijkt, van filmmaker José Padilha, kan een deel van de werkelijkheid van Freixo en het ontstaan van de milities volgen.

Freixo is, net als de op hem geïnspireerde hoofdrolspeler Fraga in de film, leraar geschiedenis. In zijn werk voor de niet-gouvernementele mensenrechtenorganisatie Justiça Global was hij de afgelopen decennia meerdere malen bemiddelaar in gevangenisopstanden. Hij gaf les over de mislukte aanpak van de misdaad en de overvolle gevangenissen.

In 2006 werd Freixo verkozen tot vertegenwoordiger in de provinciale regering van Rio de Janeiro via de socialistische partij PSOL. Zijn onmiddellijke oproep in 2007 tot een parlementaire enquête over de milities, die steeds opener te werk gingen, belandde echter in de la. Gouverneur Sergio Cabral deed de milities af als 'kleiner kwaad'. Ze zouden de staat zelfs helpen in de strijd tegen de drugshandel en bij de handhaving van de openbare orde.

Freixo kreeg zijn parlementair onderzoek, toen in mei 2008 drie journalisten van de krant O Dia een militie in Batan, in de westelijke periferie van Rio, in kaart brachten. Freixo: "Ze werden ontdekt door de militieleden en gruwelijk gemarteld. Dat heeft een verandering binnen de media teweeggebracht ten opzichte van de milities, en het parlement gedwongen te reageren. Daarvóór sprak men over het algemeen goedkeurend over de milities. Ex-burgemeester César Maia noemde ze 'zelfverdedigingtroepen'."

Volgens Freixo is de terreuractie tegen de journalisten en de daaropvolgende pressie van de media ook de reden geweest dat het politieke onderzoek diep heeft kunnen gaan. Er volgden honderden arrestaties, van onder andere militieleiders, wethouders en afgevaardigden. Freixo, sinds 2008 onder politie-escorte, werd in 2010 herkozen als afgevaardigde - met 170.000 stemmen was hij de op één na grootste stemmenwinnaar.

Maar geen van de 58 adviezen uit het lijvige onderzoeksrapport werd opgevolgd. Het 'alternatieve openbaar vervoer', dat bestaat uit afgeladen en vaak illegale busjes, bleef in handen van de milities, met wie de burgemeester in 2009 nog openlijk aan tafel zat. De ontwapening van de brandweermannen bleef uit. Freixo: "Vanuit de gevangenissen besturen de opgepakte leiders gewoon door."

Het gebied dat de milities onder controle hebben, neemt nog altijd in omvang toe; op een totaal van zo'n duizend sloppenwijken hadden zij er in 2008 170 onder hun hoede, nu al meer dan 300. De milities bestieren meer gebied dan de drugsbendes.

Er zijn vergelijkingen te trekken tussen de drugsbendes en de milities. Beide opereren volgens Freixo dankzij de toestemming van de staat en niet zozeer vanwege de 'afwezigheid' van de staat. Freixo beschrijft het als een pachtsysteem. Zolang het corruptiesysteem naar tevredenheid werkt, laat de overheid de drugsbendes of milities hun gang gaan. Maar op het moment dat er anders wordt besloten, zoals in het geval van de vredespolitiemachten in de sloppen rond de stadions en hotels, wordt de (drugs)bazen hun macht ontnomen.

In tegenstelling tot de drugsbendes proberen milities hun macht te legitimeren, door zich bijvoorbeeld te vertonen met politici tijdens de opening van een sociaal project of door wethouders te laten verkiezen. Velen financieren een sociaal centrum, waar zorgverlening en cursussen worden gegeven. Maar dat sociale gezicht gaat gepaard met een harde hand, inclusief avondklok en openbare terechtstellingen.

Tijdens het onderzoek kreeg Freixo bezoek van een familie uit Rio das Pedras, uit het westen van Rio de Janeiro. "Ze waren doodsbang, maar wilden getuigen dat een familielid was vermoord, die weigerde beschermingsgeld te betalen voor hun winkel. We konden hun verklaring niet opnemen, want dat zou de hele familie in gevaar hebben gebracht. We hebben toen een anoniem meldnummer geopend en op die manier vele getuigenissen gekregen."

Waar kunnen deze mensen heen om een aanklacht in te dienen? Freixo: "Niet naar het bataljon van de militaire politie, die verantwoordelijk is voor de openbare orde. De milities bestaan uit politiemannen van deze eenheden. We hebben te maken met een slecht betaalde en laag opgeleide politie, die officieel twee mensen per dag doodt, buiten alle verdwijningen om."

Afgelopen augustus werd zelfs Patricia Acioli, een rechter die de milities aanpakte, vermoord door politiemannen in opdracht van een gevangen militieleider. Een reeks bedreigingen tegen Freixo volgde: "Ik ben toen, op uitnodiging van Amnesty tijdelijk vertrokken. We vertrouwden het onderzoek naar de bedreigingen door de staat niet. In de tussentijd kon mijn bewaking worden aangescherpt. De bedreigingen gaan door. Ik moet er mee leren leven, anders kan ik er beter mee ophouden. Mijn vrouw en kinderen snappen het."

Freixo is terug en gaat meedoen aan de burgemeestersverkiezingen. Daarin is huidig burgemeester Eduardo Pães gedoodverfd winnaar, dankzij de steun van vijftien partijen. Freixo heeft zijn eigen motieven: "Ik heb niet de droom om voor de rest van mijn leven burgemeester van Rio de Janeiro te zijn, zoals Pães zich liet ontglippen. Ik heb beslotwen om mee te doen nadat ik vele gesprekken heb gevoerd met mensen binnen en buiten mijn partij, intellectuelen, leraren, artiesten en jongerenbewegingen. We willen de verkiezingen naar de tweede ronde tillen. Wij gaan het debat openen over een project voor de stad. Niet de stad als 'podium voor evenementen', maar als plek waar mensen leven, eten en werken. Wij willen een andere politieke weg bewandelen: die van de maatschappelijke bewegingen."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden