Vredesveteraan tegen de stroom in

interview | Bram Grandia van Kerk en Vrede is pacifist in hart en nieren. Al jaren. Hij bleef het ook toen zijn eigen dochter als militair ging vechten in Afghanistan.

In de tuin van het hotel ligt een zwarte kater opgerold te slapen. Een half uur geleden zat hij nog een andere kat achterna, die er wijselijk voor koos om hard weg te hollen in plaats van te gaan vechten. Bram Grandia kijkt vergenoegd naar de slapende kater. "Daar ligt de oorlogszuchtige", lacht hij.

De katten onderstrepen Grandia's overtuiging dat je ook als belaagd land of bedreigde bevolkingsgroep beter de confrontatie uit de weg kunt gaan en met vreedzame middelen tot een oplossing moet zien te komen. Geen populaire boodschap in deze tijd van internationale spanning en conflicten, de opkomst van Islamitische Staat en terreurdreiging. Met lede ogen ziet Bram Grandia (Breda, 1948) de geschiedenis zich herhalen. "Er zit iets heel irrationeels in onze wijze van conflicten oplossen. Er wordt grof geweld gebruikt, dat haalt niets uit, maar de ingezette middelen en ideologie worden niet ter discussie gesteld. Zo'n time-out kan niet in onze hijgerige wereld."

Grandia is sinds 9/11 (de aanslagen van Al-Kaida op Amerikaanse doelen op 11 september 2001) lid van de theologische werkgroep van Kerk en Vrede (zie kader). De van oudsher protestantse vredesbeweging viert dit jaar haar 90-jarig bestaan. Een jubileum dat niet heel uitbundig wordt gevierd. Veel van de circa duizend leden zijn inmiddels op leeftijd. "Pas geleden zei iemand: 'We worden een soort rollator-vredesbeweging'. We zijn misschien krasse knarren, maar daarmee is de waarheid van wat we zeggen nog niet ter discussie gesteld. We laten ons niet wegzetten."

PSP'er op de kansel

Pacifist is Bram Grandia al sinds zijn studententijd aan de Vrije Universiteit. De gereformeerde jongen werd lid van de Pacifistisch-Socialistische Partij (PSP), mede geïnspireerd door denkers van Kerk en Vrede zoals Gerrit Jan Heering, Hannes de Graaf en Krijn Strijd. Een PSP'er op de kansel, dat was voor de beroepingencommissie in Westervoort/Zevenaar, waar Grandia als predikant solliciteerde, wel even slikken. "Uitgerekend een militair die in de beroepingencommissie zat, heeft toen voor me gepleit. Hij vond dat er veel te weinig werd nagedacht over het militaire bedrijf."

Met zijn vader botste Grandia aanvankelijk 'enorm'. "Ik ging ineens anders denken en geloven. Dat was voor mijn vader, die zelf dominee had willen worden, moeilijk te accepteren. Als ik in het weekend thuiskwam, gaf hij me de artikelen uit het Centraal Weekblad (protestants opinieblad; red.) van dominee Overduin over theologen als Kuitert. Dan zei ik tegen m'n vader: 'Ga Kuitert en die andere jongens zelf eens lezen'. Dat is hij later ook gaan doen."

In 1977, een jaar na zijn benoeming in Westervoort/Zevenaar begon de grote campagne 'Help kernwapens de wereld uit, om te beginnen uit Nederland'. Grandia deed 'enthousiast' mee aan de actie. De anti-kernwapenactie leidde binnen de kerken tot heftige discussies. Aan de ene kant maakte het Interkerkelijk Vredesberaad (IKV) deel uit van het Komitee Kruisraketten Nee, aan de andere kant stond het Interkerkelijk comité tweezijdige ontwapening (Icto). "Er werd tot op het bot gediscussieerd en geanalyseerd, maar het ging wel ergens over. De intensiteit van die gesprekken, dat mis ik enorm. Zeker binnen mijn eigen PKN is er nu nauwelijks meer menskracht om nog over vredesvraagstukken na te denken. Waar gaat het om in de verkondiging van Jezus, hoe ontwapent hij zijn tegenstander?"

Kerk en Vrede is haar principes van ontwapening en geweldloosheid trouw gebleven. Waar het IKV onder leiding van Mient Jan Faber steeds vaker voor een anti-communistische koers koos, vroeg Kerk en Vrede ook aandacht voor de slachtoffers van het optreden van de VS in Midden- en Zuid-Amerika. "Kerk en Vrede heeft altijd geprobeerd om naar beide kanten kritiek te leveren. Dat is een redelijk ondankbare positie. We zijn een beweging die constant lastige vragen stelt. Dan word je direct weggezet als naïeve pacifist die de werkelijkheid niet kent. Terwijl wij wel degelijk naar de feiten kijken en het resultaat van een oorlog vergelijken met de beloftes die vooraf zijn gedaan. Wat is er bereikt in Afghanistan, wat in Irak? Die evaluaties hebben nooit plaatsgevonden. En stel dat Amerika na de aanslagen van 9/11 had gezegd: we geven toe dat we zelf ook kwetsbaar zijn en we pakken het dit keer anders aan, bijna juridisch? Maar Amerika reageert als een getergde leeuw en heeft zich zo kwaad gemaakt, daar lijden we tot op de dag van vandaag onder."

De militaire inzet tegen Al-Kaida in Afghanistan heeft Grandia op één punt wel bekeerd: hij ziet ondanks de PSP-doctrine militairen niet meer als de 'absolute vijand'. Dat is ook moeilijk vol te houden als je eigen dochter kiest voor een loopbaan als beroepsmilitair. Mirjam Grandia werd twee keer naar Afghanistan uitgezonden. Haar vader heeft nu "heel wat meer bewondering voor militairen die heel scherp nadenken en vragen wat er bij zo'n missie komt kijken". Aan tafel werd er - naar goed gereformeerd gebruik - wel stevig gediscussieerd. "Mirjam zei dan: 'Jullie geitenharen sokken uit de jaren zestig en zeventig praten alleen over vrede, wij doen er wat aan'. Waarop ik dan vroeg of het wel zo verstandig was om Afghanen tijdens een bezoek aan een dokterspost uit te horen over de taliban. Wat doe je als talibanstrijders de volgende dag die Afghanen te grazen nemen? Tijdens het kerstdiner vroegen onze andere twee dochters of we die discussie op een ander moment konden voeren."

Nachtmerrie

De risico's die zijn dochter in Afghanistan liep, hielden Grandia soms uit de slaap. Stel dat zijn dochter zou sneuvelen en een vertegenwoordiger van Defensie zou tijdens de uitvaart plechtig zeggen dat zij "haar leven heeft gegeven voor het hoogste goed: het vaderland", hoe zou hij dan als overtuigd pacifist reageren? "Ik heb als een nachtmerrie mijn toespraak liggen voorbereiden. In mijn woede en verdriet had ik toch gezegd dat zij het slachtoffer was geworden van een vergeldingsoorlog."

Ook bij de huidige militaire campagne tegen IS ziet Grandia het mechanisme optreden van geweld dat met geweld wordt beantwoord. "Dertien jaar geleden waren de taliban het monster, nu is Islamitische Staat dat. De reactie van het Westen is precies wat IS wil. In plaats daarvan zou je als een schaker een stap vooruit moeten denken en op een manier moeten reageren die de ander totaal niet verwacht. Als je een andere weg van verzoening en conflictoplossing kiest, kan dat in de wereldsamenleving ook opluchting geven. Denk maar aan mensen zoals Martin Luther King en Nelson Mandela. Het gaf mensen een enorme kick dat ze na hun gevangenschap niet tot geweld opriepen, maar tot verzoening. Dat doet een beroep op andere krachten van een mens."

Grandia ziet Kerk en Vrede de honderd jaar wel halen. Hij noemt de beweging 'een heel zwak zendertje' en 'een klein bootje', maar constateert ook dat er met name in evangelische en orthodoxe hoek meer belangstelling is voor het vredeswerk. De PKN kan weinig ondersteuning bieden, "maar we verwachten misschien ook te veel van kerkelijke instellingen; we moeten niet afwachten en zelf als individu of plaatselijke groep onze stem laten horen."

Kerk en Vrede

Als reactie op de Eerste Wereldoorlog richtte een aantal predikanten in 1924 Kerk en Vrede op om te ijveren voor ontwapening en geweldloosheid. Kerk en Vrede is de oudste vredesorganisatie van Nederland. "Het alom heersende geloof in geweld - ook binnen de kerken nog niet overwonnen - moet weerlegd en ontzenuwd worden. Elke poging tot (christelijke) rechtvaardiging van militair geweld en van voorbereiding daartoe verhindert de dienst der verzoening waartoe kerken en christenen geroepen zijn", aldus de beginselverklaring.

Kerk en Vrede geeft eens per kwartaal het blad Vredesspiraal uit, organiseert lezingen en studiebijeenkomsten, is betrokken bij liturgische vieringen en levert commentaar en opinie over vredesvraagstukken. Meer info: www.kerkenvrede.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden