Vraag naar beelden als tekens op graf

De catalogus van Stichting Memento komt in mei uit en is te bestellen bij Memento, postbus 5158, 3502 JD Utrecht. Stichting Koor, postbus 2818, 1000 CV Amsterdam.

Om als beeldend kunstenaar grafbeelden te ontwerpen, vinden Marion Jacobse en Wil van Blokland niet vreemd maar logisch. Beide initiatiefneemsters van de stichting Memento kwamen in 1988 met grafmonumenten in aanraking, toen zij onafhankelijk van elkaar door particulieren werden benaderd om zo'n beeld te ontwerpen. Zulke verzoeken worden wel vaker aan kunstenaars gedaan naar aanleiding van exposities. Van Blokland en Jacobse bedachten een manier om vraag en aanbod bij elkaar te brengen. Ze formeerden een groep van tien kunstenaars door het hele land, die momenteel een catalogus samenstellen met voorbeelden van 'gedenkbeelden'.

Volgens Jacobse en Van Blokland bestaat er steeds meer behoefte aan dit soort initiatieven. "Vaak geeft een plaat graniet niet weer hoe iemand een persoon wil herdenken, of is er na een crematie, waarbij de as wordt uitgestrooid, toch behoefte aan een concrete herinnering. Die hoeft ook niet per se op een begraafplaats te staan; Memento heeft het explixiet over 'gedenkbeelden'."

Zelf schrokken Van Blokland en Jacobse erg van de strakke fantasieloosheid van gedenkstenen en begraafplaatsen, toen zij daar als kunstenaar mee te maken kregen. "In Nederland is de begrafeniscultuur gestandaardiseerde big business," zegt Van Blokland, "een enorm commerciele machine waar goud mee wordt verdiend. De meeste mensen tuinen daarin. Veel hebben een begrafenisverzekering met een automatisch geleverd pakket. De verzekeraar heeft connecties met een steenhouwer, die voor zo'n 5000 gulden een machinaal gegraveerde plaat aflevert. Onze prijzen worden zeker niet hoger dan die mensen daar nu voor betalen. Maar daarvoor krijgen ze dan wel een unicum, een persoonlijk beeld dat speciaal voor hen ontworpen is."

Uitgebreide winkels met uitvaartattributen, zoals Duitsland of Belgie die kennen, bestaan in Nederland niet. Jacobse: "Wat wij met Memento vooral willen, is mensen wakker maken; ze erop attenderen dat de mogelijkheid bestaat om af te wijken van de standaardprocedure. Op rituelen rond de dood, uitvaart en begraven rusten nog altijd veel taboes, maar maatschappelijk is er het een en ander aan het veranderen."

De meeste grote uitvaart- en begrafenisondernemers hebben daar (nog) weinig belangstelling voor; alleen AVVL-uitvaartzorg wordt mogelijk sponsor van het project. Toch neemt het aantal initiatieven op dit gebied toe. Tegelijk met het verschijnen van de catalogus van Memento volgend jaar, organiseert dezelfde ds. Abma die verantwoordelijk was voor de commotie rond het kerkhof van Kortenhoef, in de Oude Kerk bij datzelfde kerkhof een expositie die een (fotografisch) beeld moet geven van wat op dit gebied door Nederlandse kunstenaars gedaan is. In Amsterdam houden de kunstenaars Nicole Carpaan en Walter Carpay zich nu al drie jaar als de Stichting Koor bezig met de rituelen rond de dood. Ze leggen contacten, maken tekeningen en schaalmodellen van begraafplaatsen en grafmonumenten. Koor presenteerde zich afgelopen zomer zelfs op de NUVU, de vakbeurs voor de uitvaartswereld, maar heeft nog geen concrete projecten gepresenteerd.

In tegenstelling tot Memento zit Koor daar ook (nog) niet zo erg achteraan. Volgens Carpay is er niets bereikt wanneer er dadelijk een winkel met modern design-grafmonumenten is. "Koor wil werken voor de naar de dood gerichte mens, om het heel pathetisch te zeggen," zegt Carpay. "Daar wordt een bepaald engagement voor de kunstenaar mogelijk." Dat dat nog wat vaag klinkt, geeft hij toe: "Wij verkennen het terrein, we zitten in een plionierstadium, een soort laboratoriumfase."

De wens om van uitvaart en gedenken iets persoonlijks te maken, delen Memento en Koor wel. "Het gaat erom dat mensen naar eigen inzicht dat kleine stukje grond mogen inrichten," typeert Carpay dit streven. Voor Memento is het uitbrengen van hun catalogus een manier om dat concreet te maken. Als het goed is, snijdt het mes daardoor aan twee kanten en kan er ook op begraafplaatsen een vorm voor persoonlijk herdenken ontstaan, krijgen de kunstenaars een bron van inkomsten en eventueel de mogelijkheid om van hun werk te leven zonder aan de inhoud ervan teveel concessies te hoeven doen.

De beelden in de catalogus zijn bedoeld als indicatie. Een belangstellende kiest naar aanleiding hiervan voor een kunstenaar, wat kan worden tot een serie gesprekken waarbij een beeld in samenspraak ontstaat, of tot de opdracht voor een schetsontwerp, dat niet bindend is. Om een geinteresseerde een zo ruim mogelijke keuze te kunnen bieden, is gekozen voor diversiteit in materiaal, disciplines en ideeen.

Volgens deelnemend kunstenaar Frank Helmans is een goed grafbeeld 'als een meubelstuk waarop je met je herinnering kunt plaatsnemen'. Andere kunstenaars gebruiken thema's als het koesteren van het verleden, monumenten, markering en herinnering in hun werk. Echt figuratieve beelden zijn er echter niet bij. Jacobse: "Het gaat ons om de emotionele betekenis. We willen echt beeldende kunst neerzetten en liefst geen duifjes op palen of engelen. We willen af van cliche's en een goed, persoonlijk beeld maken. Dat wil niet zeggen dat het bij voorbaat is uitgesloten dat je bij een gedenkteken voor een voetballer op een bal uitkomt. Maar we willen er in ieder geval niet mee beginnen. Volgens ons betekent het maken van een goed grafbeeld het doorbreken van het clichematige om ruimte te geven aan het persoonlijke."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden