'Vorming van studenten is compleet uit het oog verloren'

Vorig jaar protesteerden studenten van de Universiteit van Amsterdam tegen bezuinigingen op de geesteswetenschappen. VU-wetenschapper Meindert Flikkema: "Universiteiten lijken meer en meer op megastallen." Beeld anp

"Intensieve studentenhouderij", zo beschrijft econometrist en hoofddocent Meindert Flikkema, verbonden aan de Amsterdamse VU, de ontwikkelingen op universiteiten. Hij verwijst naar de massaliteit en bejegening van studenten. Zijn kritiek past in een breed gedragen onvrede over de koers van universiteiten.

Vandaag brengt hij een Engelstalige bundel uit met bijdragen van negentien lectoren, studenten en wetenschappers, onder wie VU-bestuursvoorzitter Jaap Winter en de Utrechtse hoogleraar James Kennedy, hoe het anders kan én moet op universiteiten. "Een morele plicht", meent Flikkema, die zijn prijzengeld voor beste VU-docent 2015 heeft ingezet voor het 'pamflet'.

VU-rector Vinod Subramaniam en later deze week onderwijsminister Jet Bussemaker nemen het in ontvangst.

De analyse

Sense Sense of Serving, heet de bundel. Een noodsignaal?
"Het is wel degelijk een noodsignaal hoewel ik denk dat de wal uiteindelijk het schip ook zal keren. Als universiteiten zijn we vervreemd van onze oorsprong, de dienstbaarheid aan de samenleving is zoek. Door de druk en nadruk op onderzoek zijn we afgedreven van onze idealen. Dat veroorzaakt vooral een publiciteits-tsunami in internationale vakbladen.

Die publicatiedrift en het almaar werven van fondsen voor onderzoek is het gevolg van perverse prikkels. Fraude en megalomanie, we hebben er een paar staaltjes van gezien. Als er aan al dat toponderzoek zo'n behoefte is, waarom staan bedrijven hier dan niet in de rij? Het is publish or perish, publiceren of verschrompelen. Het onderwijs, de vorming van studenten, is aan het sneuvelen. We moeten het tij keren."

Maar een megastal?
"Het onderwijs is massaal. Bij de eerstejaars bedrijfskunde heb ik steeds een zaal van 400 tot 500 studenten tegenover me. De mensen achterin zie je niet eens. Dan kun je een prachtig betoog afsteken, maar leren ze ervan? Van interactie is geen sprake, het is compleet eenrichtingsverkeer. Vermoeiend en onbevredigend.

Dan is er de manier van toetsen. Zelfs masterstudenten krijgen multiplechoicetentamens, want die zijn snel na te kijken en dan kunnen hoogleraren zich zo veel mogelijk wijden aan onderzoek. Velen zien lesgeven als corvee."

Dat kan toch moeilijk anders? Er zijn veel meer studenten dan voorheen.
"Dat argument hoor ik vaak. Het is ook een kwestie van verdelen. Met de politiek is afgesproken extra aandacht te geven aan toptalenten. Daar zetten we veel middelen voor in, terwijl die vanzelf boven komen drijven. Sprekend over rendement, brengt het niet veel meer op als we tijd en geld steken in de grote middenmoot om die op een hoger niveau te brengen? Ze zwermen uit over alle geledingen in de maatschappij en kunnen hun kennis en kunde benutten en overdragen. Er wordt enorm geklaagd over de kwaliteit van studenten die binnenkomen. Doe daar dan wat aan.

Ondanks de grote aantallen moet de universiteit toegankelijk blijven voor iedereen. Voor de beklimming van de Zwitserse Eiger Nordwand is ook geen numerus fixus. Wel moeten we meer van onze studenten vragen en daar als universiteiten iets tegenover zetten. De impact van onderzoek zou veel groter kunnen zijn, als we hun vorming centraal zetten."

Een econometrist die pleit voor waardigheid, waarachtigheid en bedachtzaamheid..?
"Het 'meten is weten' heeft de overhand gekregen. We hebben onze academische idealen geofferd aan de illusie van controle. Die controle is er niet. En wat je wel zou willen weten, hoe onze afgestudeerden het in de samenleving doen, waar ze terechtkomen, meten we niet. Dan zou je echt inzicht hebben of wat we aanbieden op universiteiten bijstelling behoeft of juist nuttig is."

De oplossing

Minder onderzoek dus?
"Onderzoek moet er absoluut zijn. Wil je echter mensen in beweging krijgen voor verbetering van het onderwijs dan is daarvoor meer waardering nodig. Nu kun je op universiteiten alleen carrière maken als je goed bent in onderzoek. Er wordt veel lippendienst bewezen aan het belang van onderwijs, maar nog steeds geldt: hoe meer je publiceert en subsidies binnensleept, des te meer strepen je verdient.

Zelfs voor de carrièrestap naar opleidingsdirecteur telt dat mee, onbegrijpelijk. In de praktijk schoppen mensen die goed zijn in onderwijs en hun studenten koesteren het niet zo ver. Je zou ook hoogleraar moeten kunnen worden mede op basis van verdiensten in het onderwijs"

Goede leraren opleiden?
"Als universiteiten zouden we verantwoordelijkheid moeten nemen voor de hele onderwijsketen. Zorgen dat er goed lesmateriaal is, dat er goede leerkrachten staan in het voortgezet onderwijs en hbo. Als VU hebben we de lerarenopleiding naar de periferie verdreven. Niemand weet waar die is, laat staan wat ze er doen. Geen idee hoeveel economiedocenten daar afstuderen.

Het zijn wel de mensen die aan de vooropleiding van onze studenten werken. De lerarenopleiding zou de parel moeten zijn van de VU. Onderwijs is onze corebusiness, zegt onze nieuwe rector magnificus Vinod Subramaniam. Heel inspirerend. We moeten ons als universiteit bevrijden uit de publicatie-industrie en het voortouw nemen in het ontwikkelen van een nieuwe visie op de eigentijdse vorming van studenten."

En de studenten?
"Het is aan universiteiten om tegenwicht te bieden aan de tendens van individualisering. Het VU-motto 'providing foundations for a caring society', fundamenten bouwen voor een zorgzame samenleving, past perfect. Dat wil je studenten meegeven: zorg voor elkaar.

Gedreven door het rendementsdenken duwen we studenten door het leerproces, van vakje naar vakje. Laat ze zelf weer aan het roer staan van hun studie. Ze willen projecten om het geleerde te toetsen, en reflecteren op samenwerking in teams. Geen hoorcolleges maar werkplaatsen waar ze zelf met de stof aan de gang gaan, met docenten als mentoren die hun expertise delen en meedenken. Een werkplaats vanwaaruit tegenlicht schijnt over de samenleving."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden